ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
መንግስቲ ኢትዮጵያ፡ ናጽነትን ሉኣላውነትን ኤርትራ ክረጋገጽ ኣብ ናይ 1993 ረፈረንዱም ዝወሰዶ መርገጺ፡ ብትግባረ ውሳነ ኣህጉራዊ ኮሚሽን ዶብ ከረጋግጾን፡ ብምስረታ ጽቡቕ ጉርብትናዊ ዝምድናን ሓድሕዳዊ ምክብባርን ኣብ መንጎ ክልቲአን ኣሓት ሃገራት ክዛዝሞን ይጽውዕ።
መንግስቲ ህግደፍ፡ ምርግጋጽ ዲሞክራሲያዊን ሰብኣዊን መሰላት፡ ምስረታ ቅዋማዊ መንግስትን ግዝኣተ ሕጊን፡ ማሕበራዊ ፍትሒን ርግኣትን ኣብ ኤርትራ ከይረጋገጽ፡ ንኣብያ መንግስቲ ኢትዮጵያ ንምምልካት ዶብ ከም ረቛሒ ጌሩ ዝህቦ ምስምስ ይዅንን። (ንዝምድና ኤርትራን ኢትዮጵያን ብዝምልከት ኣብ 2ይ ጉባአ ሰዲህኤርትራ ካብ ዝተወሰነ)
ኣብዚ ከባቢና ካብ ነዊሕ ግዜ ጀሚሩ ኣዛረብቲ ኮይኖም ካብ ዝጸንሑ ዛዕባታት፡ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያ ዝተፈጥረ ናብ ደም ምፍሳስ ዝማዕበለ ፍልልይ እዩ። እቲ ደም ምፍሳስ ብናይ ኣልጀርስ ስምምዕ ጠጠው ኢሉ። ቀጻልን ዘተኣማምንን ሕጋዊ ፍታሕ ንምምጻእ ከኣ ብመሰረት ናይ ኣልጀርስ ስምምዕ ናብ ናይ ዓለም ቤት ፍርዲ ተመሪሑ “ቀያድን ናይ መወዳእታን” ብይን ተዋሂብዎ። እንተኾነ እቲ ሃዋህው ናብ “ኣይሰላም ኣይውግእ” ተቐይሩ እቲ ትጽቢት ዝተገብረሉ ሕጋዊ ህድኣት ኣይተረጋገጸን። እዚ ዘይቅሱን ኩነታት ንብዙሓት ወገናት ክሻቕል ዝጸንሐ ኮይኑ፡ ከምቲ “ንሕማቕ ዘበንሲ በዓል ጋዕሲ ኣለዋ” ዝበሃል፡ በዚ ናይ ሰንፈላል ኩነታት ዝዕንገሉ ወገናት ኣይነበሩን ማለት ኣይኮነን። ጉጅለ ህግደፍ ሓደ ካብኣቶም እዩ።
ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰዲህኤ) ከምቲ ኣብ መእተዊ’ዚ ርእሰ-ዓንቀጽ ተጠቒሱ ዘሎ፡ ናይ ጉባአኡ ውሳነን፡ ብ7 ሰነ 2018 ኣብ ዘውጸኦ መግለጺ ፈጻሚ ሽማግለኡ “ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዓማምን ትርጕም ዘይብሉን ውግእ ቅድሚ ምጅማሩ ይኹን ኣብ ዝጀመረሉ እዋን እውን ከይተረፈ፡ ኣካል ናይ’ቶም ንመንግስታት ኤርትራን ኢትዮጵያን ሽግራቶም ብልዝብ ክፈትሑ፤ ሰራዊታት ክልቲኡ መንግስታት ናብ ቅድሚ ውግእ ዝነበሮ ቦታታት ክምለሱ ዝጽውዑ ዝነበሩ ሃገራውያንን ኣህጕራውያን ሓይልታት ኢና ኔርና።” ኢስፊርዎ ዘሎን፡ ጉዳይ ኢትዮ-ኤርትራ ንክልቲኡ ህዝብታት ብዘርብሕን ቀጻሊ ኩለመዳያዊ ሰላሙ ብዘድምቕን ንክፍታሕ ክቃለስ ጸኒሑን ኣሎን።
እዚ ጉዳይ ኣብዚ ቀረባ ግዜ ምስ ምምጻእ ሓድሽ ቀዳማይ ሚኒስተር ኢትዮጵያን ናይ ህዝቢ ድፍኢትን እነሆ እንደጋና እዋናዊ መዘራረቢ ኮይኑ ኣሎ። ብፍላይ ከኣ ናይቲ ንኢትዮጵያ ዝመርሕ ዘሎ ግንባር ኢህወደግ ፈጻሚ ኮሚተ ንስምምዕ ኣልጀርስን ውሳነ ኮሚሽን ዶብ ኤርትራን ኢትዮጵያ “ብምሉእ ተቐቢለ ክትግብሮ እየ” ዝብል መግለጺ ምስ ኣውጸአ ኣዛራራብነት ናይቲ ዛዕባ መሊሱ ጐሊሑ ወጺኡ እነሆ። ዝተፈላለዩ ወገናት ከኣ ነናቶም ሚዛን ይህብሉ ኣለዉ። እቲ ትማሊ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ኩነታት ከይተፈትሐ፡ ዝኾነ ነገር ክገብር ከም ዘይክኣለ ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ኤርትራን ሕብረተሰብ ዓለምን ተጠሊዑ ዝምሕልን ዝጥሕልን ዝነበረ ጉጀለ ህግደፍ ግና ብዘይካ ወሰነወሰን ምኻድ ናብቲ ጉዳይ ዘቕነዐ ቃሉ ኣይሰማዕናን። ከምቲ ልማዱ ምጽቃጥን ካብ እዋናውነት ምህዳምን ዝመረጸ እዩ ዝመስል።
ሰዲህኤ ኣብ መንጎ ኤርትራን ኢትዮጵያን ዘሎ ኩነታት ብመሰረት ናይ ኣልጀርስ ስምምዕ ክውዳእ ይግበኦ ክብለሉ ዝጸንሐ ቀንዲ ምኽንያት ኣብ ምዕቃብ ልኡላውነት ኤርትራ ዘለዎ ዘይወላወል መርገጹ ርዱእ ኮይኑ፡ እዚ ኣተሓሕዛ ነቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ዲክታቶር ንምውጋድን ነቲ ዝካየድ ዘሎ ናይ ዲሞክራስያዊ ለውጢ ቃልሲ ይሕግዝ እዩ ካብ ዝብል መሰረታዊ እምነቱ ብምንቃል እዩ። ሕጂ ምስቲ ደሃይ ህግደፍ ምጥፍኡ፡ ናይ ዶብ ጉዳይ ምውዳእ ንናይ ህግደፍ ኣብ ስልጣን ምቕጻል ሓደገኛ ምዃኑ ብምጥቃስ ብዙሓት ፖለቲከኛታትን ዓበይቲ ማዕከናት ዜናን ግምታቶም ይህቡ ኣለዉ። ናይቲ ምጽቃጡን ጐበጎቦ ምኻዱን ምስጢር እውን እዚ እዩ። ጉዳይ ዶብ ናይ መወዳእታ መልክዑ ምስ ሓዘ፡ እቲ ህግደፍ ተሓላቒ ልኡላውነት ብምምሳል ኣጎልቢብዎ ዝጸንሐ፡ ሕቶታት፡ ቅዋም፡ ሰላም፡ ልሞዓት፡ ዲሞክራሲ፡ ግዱድ ውትህድርና፡ ስደትን ሳዕቤኑን፡ እሱራት፡ … ወዘተ ተቐሊዑ ከም ሕንጉጉ ክበልዖ ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። ስለዚ ሕጂ ኣብ ቅድሚ ህግደፍ ዘሎ ዕድላት ወይ ሕጂ እውን ገለ ንዘይምትግባር መመሳመሲ ጉድጓድ ምፍጣር ወይ ድማ ኣተግቢርካ ዕድልካ ምርኣይ እዩ ክኸውን።
ብዙሓት ወገናት ህግደፍ ንህዝቢ ኤርትራ ሓንሳብን ንሓዋሩን ኣንጻሩ ከይለዓል ኣርዒድዎን ኣደንዚዝዎን ስለ ዝኾነ ዋላ ጉዳይ ዶብ ምስ ተውደአ ካልእ ምስምስ እንተፈጠረ እውን “መኒኻ” ዝብሎ ኣካል ኣይክህሉን እዩ ዝብል ሓሳብ ኣለዎም። እንተኾነ ፍርሕን ምጽማምን ደረት ስለ ዘለዎ ንሓይሊ ህዝቢ ኣነኣኢስካ እቲ ጉጅለ ንሓዋሩ ከም ዝደለዮ ክኸውን እዩ ኢልካ ምድምዳም ዝከኣል ኣይኮነን። ሓደ እዋን ህግደፍ ደሓን ኣለኹ እንዳበለ ዝስገረሉ ዕድል ክፉት እዩ። ካብቲ ንህዝቢ ጸጊምዎ ዝጸነሐ ንህግደፍ ምስ ህልውናን ልኡላውነትን ኤርትራ ኣጣቢቕካ ምርኣይ እዩ። ብግብሪ ፍልልይ ናይቲ ሓላፊ ጉጅለን ነባሪ ልኡላውነት ኤርትራን ኣብ ዝተረደኣሉ ግና ኣንጻርቲ ብኣንጻሩ ንኤርትራን ህዝባባን ሓደገኛ ዝኾነ ጉጅለ ምትንሳኡ ዘይተርፍ እዩ።
ከምቲ ኣብ ብዙሕ ኣጋጣምታት እንገልጾ ብዛዕባ ህግደፍ ክንዛረብኳ ባህርያዊ እንተኾነ፡ እቲ ቀንዲ ክንዛረበሉ ዝገበኣና ጉዳይስ ብዛዕባና እዩ። ንሕናን ህዝብናን ሃገርና ካብዚ ሕጂ ዘላቶ ናይ ኩሉ ሕማቕ ነገራት ኣብነት ከመይ ጌርና ከም እነናግፋ ብህግደፍ ዝትኮበልና ዘይኮነስ ብቓልስና ዝረጋገጽ ከም ዝኾነ ከቶ ኣይንዘንግዕ።
“ሰዲህኤ፡ ከም መቐጸልታ ናይ ቅድሚ ሕጂ ጻዕርታቱ፡ መስርሕ ምርግጋጽ ኣድማዒ ተሳትፎ ኤርትራዊ መንእሰይን፡ ምቅልጣፍ ምስግጋር መሪሕነታዊ ተራ ኤርትራዊ መንእሰይ፡ ናብ ክዉንነትን ምቕያር ዘኽእል መሳለጥያታትን ኣገባባትን ምፍጣር ሓደ ካብ ናይ’ዚ እዋን ቀዳምነታት ምዃኑ የረጋግጽ። ብግብሪ ክሰርሓሉ ድልዊ ምዃኑ ከኣ የረጋገጽ።” (ካብ ፖለቲካዊ ውሳነታት 2ይ ጉባአ ሰዲህኤ ዝተወስደ)
ብዛዕባ መንእሰይ ብሓፈሻ፡ ብዛዕባ ኤርትራዊ መንእሰይ ከኣ ብፍላይ ብቐጻሊ እዩ ዝዝረብን ዝጸሓፍን። ከምኡ ዝኾነሉ ምኽንያት ርዱእ እዩ። መንእሰይ ናይ ወለዶታት ምትኽኻእ ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ዘለዎ ሞተር ሕብረተሰብ ስለ ዝኾነ። መንእሰይ ከም ኩሉ ክፍሊ ሕብረተሰብ ከካብቲ ዝነበረሉ መዋእል ፈሊኻ ዝረኣ ኣይኮነን። ንኣብነት ኣብ ቃልሲ ህዝቢ ኤርትራ ናይ ሎምን ናይ 70ታትን መንእሰይ ብሓደ ዓይኒ ክትርእዮ የጸገም እዩ። ዘይሩዘይሩ ግና እቲ ወለዶታት ናይ ምትኽኻእ ኣርዑት ኩሉ ግዜ ካብ እንግደዓ መንእሰይ ዝወርድ ኣይኮነን።
መንእሰይ ዳርጋ ኣብ ኩሉ ሃገራት ክበሃል ብዝኽእል፡ ካብቲ ሓፈሻዊ ብዝሒ ህዝቢ ዓብላሊ ግደ ዝሕዝ እዩ። ንኣብነት ኣብ ኤርትራ እቲ ዝረአ ዘሎ ስደትን ምብትታንን ከም ዘለዎ ኮይኑ፡ ካብቲ ህዝቢ ካብ 70% ዘይውሕድ ቁጽሪ ከም ዝሕዝ ብዙሓት ናይዚ ዓውዲ ክኢላታት ዝገልጽዎ እዩ። መንእሰይ ኣብ ልዕሊ ዝለዓለ ብዝሒ ዝሕዝ ምዃኑ፡ ንኡስ ዕድመን ሓያል ጉልበትን ዝውንን ምዃኑ ካብ ብልጫታቱ ሓደ እዩ። እቲ ቀንዲ ንመንእስይ መንእሰይ ከብሎ ዝኽእል ግና ዘለዎ ምዕቡልን ናብ ድሕሪት ምጽብጻብ ዘይኮነስ ናብ ቅድሚት ምምዕዳው ዘቐድም ራእይ ክውንን እንከሎ እዩ። መንእሰይ ብዕድመ ንኡስን ናብ ህልዊ ምዕባለ ዝቐረበን ክነሱ፡ ኣብ ንሓባር ዘየሰጉም ድሑር ዝንባለታት ክእለኽ እንከሎ ግና ዘምሕረሉ ኣይኮነን ጥራይ ዘይኮነ ተፈጥሮኣዊ ዕቤቱ ርኢኻ ጥራይ መንእሰይ ክትብሎ ኣጸጋሚ እዩ። ውድባትን ካልእ ፖለቲካዊ ትካላትን ኣማዕድየን ዝርእያን ሎሚ ኣብ ኢደን ዘሎ ዓላማ ዘቐጽለለን ሓይሊ ክረኽባ ሰለ ዘገድሰን ናይ መንእሰያት ተሳትፎ ይምሕጸና እየን። ምምሕጻንን ጥጡሕ ባይቶ ምፍጣርን ግና ይፈላለ እዩ። ሰልፊ ዲሞክራስያዊ ህዝቢ ኤርትራ፡ ከም ሓደ ኣብ ቀጻሊ ዕቤት ዘተኰረ ዕላማ ዘለዎም ውዳበ ምእንቲ ቀጻልነት ቃልስን ዓወትን ናይ መንእሰይ ተሳትፎ ከመዓዱ ግድን ስለ ዝኾነ፡ ነዚ ጉዳይ ንዝከታተል ኣካሉ ናብ ደረጃ ፈጻሚ ሽማግለ ኣበሪኹ ዝቃለሰሉ ዘሎ እዩ
መንእሰይ ናይ ቃልሲ መቐጸሊ ጥራይ ዘይኮነ፡ ቀንዲ ናይ ለውጢ ሓይሊ እዩ። መንእሰይ ነዚ ሓያልነቱ ዘዕዝዞ ብዘይካቲ በይኑ ተወዲቡ ዘካይዶ ቃልሲ፡ ኣብ ዝኾነ መንግስታዊ ኣካላት ዝርከብ ምዃኑ እዩ’ውን። ኣብ ሓደ መንግስቲ ብዝለዓለ ደረጃ ተወዲቡን ተጽዕኖ ዝፈጥር መሳርሒ ወኒኑን ናይ ሃገር ልኡላውነትን ናይ ህዝቢ ሰላምን ክብርን ናይ ምርግጋጽ ሓላፍነት ዘለዎ ወተሃደራዊ ክፍሊ ብመንእሰያት ዝተነድቀ እዩ። እዚ ከኣ ንዕማም መንእሰይ ካብ ዘኽብዱ ሓደ እዩ።
እዚ መጸዋዕታ ከም መቐጸልታ ናይ ቅድሚ ሕጂ ምሕጽንታና ናብ መንእሰይ ከነቕርብ እንከለና ናብ ኩሉ ኤርትራዊ መንእሰይ እዩ። ዕላማኡ ከኣ እቲ ኣብ መስርዕ ቃልሲ ምርግጋጽ ለውጢ ተሰሊፉ ዘሎ ወገን መንእሰይ ቃልሱ ምስቲ ብኹሉ ኩርነዓት ዝገሃድ ዘሎ ምዕባለታት ኣበርክቶኡ ንከበርክት እዩ። እቲ መንእሰይ ክንሱ ኣሪጉ ነቀይነቀይ ዝብል ዘሎ ጉጅለ ህግደፍ ክሕሉ ክብል ምስቲ ምእንቲ ህዝቢ ዝቃለስ ዘሎ መንእሰይ ዝጋጮ ዘሎ ከኣ፡ ኣብ ዘይቦታኡ ተሰሪዑ ከምዘሎ ንምዝኽኻሩን “ኣይፋልካን ናብ ልብኻ ደኣ ተመለስ” ንምባሉ እዩ። መንእሰይ ኤርትራ ኣብ ክንዲ ሓደ ኮይኑ ምእንቲ ኩሉ መሰላትን ፍትሕን ዝብጆ ደጋፊ ህግደፍን ደጋፊ ናይ ለውጢ ሓይልን እንዳተበሃሃለ ክከፋፈልን ኣብ ጐንጺ ክበጽሕን፡ ብዓብይኡ ንዓኡ ኣብ ትዕዝብቲ ዘውድቖ ኮይኑ፡ ንኩልና ከም ኤርትራውያን’ውን መዓንጣ ከብድኻ ዘሕርር እዩ። ስርዓት ህግደፍ ብማዕረ ኣብ ባርነት ዘውደቖም መንእሰያት ገለን ኣገልገልቱ ገለን ድማ ተቓወምቱ ኮይኖም ከምዚ ኣብዚ ዝሓለፈ መዓልታት ኣብ እስራኤል ዝተራእየ ምውጣጥ ምግጣሙ “ከፋፊልካ ምግዛእ ፖሊሲ ህግዲፍ ይሰርሕ ከምዘሎ ዘርኢ እዩ። ስለዚ ነዚ ኣጋጣሚ ተጠቒምና ኤርትራዊ መንእሰይ ንንእስነቱ ዝምጥን ራእይ ኣምሪሑ ብሓባር ኣንጻር ህግደፍ ክስለፍ ንጽውዖ። መንእሰይ ኣንጻር ህግደፍ ምስላፍ ዘድልየሉ መሰረታዊ ምኽንያት ህግደፍ ኣንጻር መሰላት ህዝቢ ስለ ዝኾነ እዩ። መንእሰይ ኣንጻርዚ ጸረ-ህዝቢ ራእይ ክስለፍ ዝጽዋዕ ዘሎ ከኣ ንገዛእ ርእሱ ናይቲ ኣንጻር ህግደፍ ተቓሊስካ ዝረጋገጽ ዓወት ተጠቃሚ ስለ ዝኾነ እምበር፡ ናይ ካለኦት ረብሓ ንምርግጋጽ ኣይኮነን።
ንሓደ ኣካል ኣይኮነንዶ ናብዚ ንካይዶ ዘለና መሪር ቃልሲ፡ ናብ ካልእ ዕማም እውን ንክሳተፍ ክትጽወዖ እንከለኻ ዝጽበዮ ብደሆታት ከም ዝህሉ ፍሉጥ እዩ። እቲ ብደሆታት ካብ ህግደፍ ዝኣመሰለ ጸላኢ ህዝቢ ኤርትራ ጥራይ ዘይኮነ ካብቲ መቓልስተይ እትብሎ ኣካል’ውን ከም ዘጋጥም ከም ርዱእ ክወሰድ እዩ ዝግባእ። ምኽንያቱ ናብ ቃልሲ ምስታፍ ማለት ንብደሆታት ቅሩብ ምዃን ማለት ስለ ዝኾነ። ስለዚ እቲ መስርሕ ቃልሲ ንዝሰዓር እናሰዓርካ፡ ንዝዕረ ድማ እንዳዕረኻ እትኸዶ እምበር ኣበር ዘየብሉ ልሙጽ ጐደና ኣይኮነን።
ስለዚ መንእሰይ ናብዚ ትውልዳዊ ሓላፍነት ክበቅዕ ቅድምቀዳድም ክራኸብን ክውደብን ይግበኦ። ብንጹር ካብ ናብ ስርዓት ግደፍ ናብቲ ግዳይ ኩሉ ኣበሳታት ዝኾነ ህግደፍ ህዝቢ ወጊኑ ምእንቲ ገዛእ ርእሱን ምእንቲ ህዝቡን ብሓደ እምኒ ክልተ ኣዕዋፍ ኣብ ዝወቕዓሉ ቃልሲ ክስለፍ ሕጂ’ውን ግዜኡ እዩ።
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
ሎሚ ብሓፈሻ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ብፍላይ ከኣ ኣብ ልዕሊቲ ብሰንኪ ህግደፍ ናይ ስደት ግደይ ኮይኑ ዘሎ መንእሰይ ወለዶ ዝወርድ ዘሎ ብድምሩ ዘስካሕክሕ ኢልናዮ ክንሓልፍ እንተዘይ ኮይና ዘርዚርና እንውደኦ ኣይኮነን። ህግደፍ ኣብ ልዕሊቲ ኣብ ሓደ እዋን እምነት ዘንበረሉ ህዝቢ ኤርትራ ናብ ምጽናት ዘምርሕ በደል ዝፍጽም ዘሎ፡ ብሃንደበት ዘይኮነ ብኸመይ ንህዝቢ ኤርትራ ድከቱ ከም ዘስትዮ ሓሲቡን ወጢኑን እዩ። ስለዚ ካብ ከምዚ ኮነ ኢሉ ዓሊሙ ሕገመንግስቲ ነፊጉ ዝውጽዕ ኣካል ራህዋ ኣይትጽበን። “ስለምንታይ እዩ ህግዲፍ ከምኡ ዝገብር ዘሎ?” ዝብል ሕቶ ብብዙሓት ወገናት ዝቐርብ እዩ። እቲ መልሲ’ውን ከምቲ መልክዕ ናይቲ ሕቶ ብዙሕ እዩ። ተደሚሩ ግና ሕልሙ ኣብ ስልጣን ምቕጻል ኮይኑ ፡እቲ ነዚ ንምዕቃብn ንምብጻሕn ዝመርጾ መንገዲ ከኣ ንህዝቢ ኩሉ መሰላቱ ገፊፍካን ኣበርክቶኡ ጨዊኻን ብምድሃል ስለ ዝኾነ እዩ ከምኡ ዝገብር ዘሎ ኢልካ ምጥቕላል ብመጠኑ’ውን እንተኾነ ነቲ ሕቶ መልሲ እዩ።
ናይቲ ወጽዓ መሪሕ ሃንዳሲ ህግደፍ ኮይኑ፡ ብቐጥታ ይኹን ብተዘዋዋሪ ካብቲ ናቱ ወጽዓ ዘይፍለ በደል ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ኤርትራ ዝፍጽሙ ኤርትራዊ ወገናት’ውን ኣለዉ። ናይ ህግደፍ ናይ ወጽዓ ቅኒት ምእንቲ ስልጣንን ምስኡ ተጐዝጒዙ ዝኸይድ ኩለመዳያዊ ረብሓን እዩ። ናይቶም ብተግባር ካብ ናቱ ኣካይዳ ብዘይፍለ ኣብ ልዕሊ ህዝቢ በደል ዝፍጽሙ ወገናት ተግባር ተመሳሳሊ ኮይኑ፡ ቅኒቶም ከኣ ግዝያዊ ነገራዊ ረብሓ ምኽዕባት እዩ። እቶም ዋላ ረብሓ እንተዘይረኸቡ ንተግባራት ህግደፍን ደቂ መዛምርቱን ዝድግፉን ዘመጉሱን እውን ብሕልናን ኣተሓሳስባንሲ ካብ ህግደፍ ፈሊኻ ዝረኣዩ ገበነኛታት ኣይኮኑን። እዚ ኣብ ብዙሕ መዳይን ክፍሊ ሕረተሰብ ኤርትራን ዘጋጥም ዘሎ ኮይኑ ኣብዚ እዋንዚ ብፍላይ ኣብቶም ግዳይ ስደት ኮይኖም ዘለዉ ጐሊሑ ዝረአ ዘሎ እዩ።
ገለ ኤርትራውያን ከምቲ “ወዲ ዓሻስ ክልተሻዕ ይውቃዕ” ዝበሃል፡ እቲ ብህግደፍ ዝወርዶም በደል ከይኣክል ንግዚያዊ ንዋያዊ ረብሓ ክብሉ ኣብ ልዕሊ እቶም ብሰንኪ ዘይውሑስ ጉዕዞ ስደት ዓቕሎም ዝጸበቦም ዜጋታቶም በደል ከም ዝፍጽሙ ከም ዜና ካብ እንሰምዕ ነዊሕ ግዜ ኮይኑ ኣሎ። ኤርትራውያን ስደተኛታት፡ ኣብ ጉዕዞቲ ዘይውሑስ ስደት፡ ህይወቶም ክሓልፍ፡ ንብረቶም ክውሰድ፡ ውሽጣዊ ኣካላቶም ከም ተራ ኣቕሓ ኣብ ዕዳጋ ክወርድ እንከሎ፡ ናይ ኣሕዋቶም ኤርትራውያን ኢድ ከም ዘለዎ ካብ ዝንገር ነዊሕ ኮይኑ እዩ። እዚ ተግባር ነቶም ተግበርቱ ተጣዒስካ ዘይወጽእ ገበንን ተሓታትነት ክኸውን እንከሎ፡ ነቶም ኣብዚ ጉዳይ ንጹህ ኢድ ዘለና እውን “ኤርትራውያን ኣብ ልዕሊ ዜጋታቶም ከምዚ ፈጺሞም” ክበሃል እንከሎ ዘይኩርኩሓና ኣይኮነን። እዚ ንተግበርቱ ጽባሕ ዘይወጸሎም ጣዕሳ ዘኸትል ተግባር ኣብ ዶባት ኤርትራ፡ ኣብ ምድረ-በዳ ሳሕራ፡ ኣብ ባሕሪ መዲትራንያንን ገማግም ሃገራት ኤውሮጳን ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብተን ኤርትራውያን ዘይውሑስ ህይወት ዘሕልፉለን ዘለዉ ከም እስራኤል ዝኣመሰላ ሃገራት እውን ይፍጸም ከምዘሎ ብዙሓት ወገናት ዝዘራረብሉ ዘለዉ እዩ።
ኣብተን ናይ ሰባት ዲሞክራስያውን ሰብኣውን መሰል ዘኽብራ ምዕቡላት ሃገራት፡ በቲ ጸጋአን ዝጥቀሙ ገለ ኤርትራውያን፡ በቲ ንሳቶም ዝረኸብዎ መሰል እንዳተሃራረፉ፡ “ናብ ከም ከናዳ ዝኣመሰላ ዕሉዋት ሃገራት፡ ክንወስደኩም ክንድዚ ገንዘብ ክፈሉ” ዝብሉ ብጠቕሚ ዝዓወሩ ወገናት ኣለዉ። እቲ ዘሕዝን ከኣ ንዝህብዎ ኣገልግሎት ገንዘብ ዝሓቱ ምዃኖም ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይቶም ተሓቢኦም ርሃጾም ኣፍሲሶም ዘዋህለልዎ ወይ ድማ ካብ ቤተሰብ ብመልክዕ ሓገዝን ልቓሕን ዝኣከብዎ ገንዘቦም በሊዖም ዝጠልሙ ምህላዎም ከኣ ኣዝዩ ዘሕዝን እዩ። እዚ ኣብ እስራኤል፡ ሱዳንን ኢትዮጵያን ኣብ ዘለዉ ኤርትራውያን ስደተኛታት ሃሰስ እንተ ኢልካ ኣብ ባይታ እትረኽቦ ሓቂ እዩ። ሎሚ ብጽባሕ ከም ዝትካእ ፍሉጥ እዩ። ጽባሕ ከኣ እዚ ናይ ሎሚ ተግባራት ዛንታ ኮይኑ ክምዘን እዩ። ከም ውጽኢት ናይዚ ከኣ ጽባሕ ሰባት ብናይ ሎሚ ተግባራቶም ክምጐሱ፡ ክንቀፉ ምናልባት እውን ክሕተቱ እዮም። ጽባሕ ኣብ ቅድሚ ዝበደልካዮ ህዝቢ ምጥዓስ ወይ ተሓታቲ ምዃን እቲ ዝሓለፈ ዝእርም ኣይኮነን። ሎሚ ከሎ ጋና ምእራሙ ግና ይከኣል እዩ። ስለዚ እዞም ሎሚ ዘይረሃጽዎ ገንዘብ ጨውጨው ጥዒምዎም ኣብ ልዕሊ ወገኖም በደልን ጥልመትን ዝፍጽሙ ዘለዉ ክሓስብሉ ይግባእ።
ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ፡ በቲ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ብደላሎ፡ ዘይሕጋውያን ኣዘዋወርቲ ሰባትን ዓለም ለኻዊ ሕጊ ስደተኛታት ብዘየኽብሩ መንግስታትን ዝፍጸም በደል ስለ ዝሓዝን ከም ወትሩ ነቲ ኣብ ልዕሊ ስደተኛታት ዝፍጸም ከትሪ ኣትሪሩ እንዳኾነነ፡ ኣብዚ ሕማቕ ተግባር ተዋፊሮም ዘለዉ ወገናት ናብ ልቦም ተመሊሶም ክእደቡ መልእኽቱ የመሓላልፍ። እቶም ናይ ከምዚ ተግባራት ግዳያት ኮይኖም ገንዘቦም ዘባኽኑ ዘለዉ ወገናትና ፡ ገንዘቦም ንመንን ስለምንታይን የፍስሱ ከም ዘለዉ ከጽንዑ ይግበኦም እምበር፡ ከምቲ “ህርፋንያ ጸባስ ጓጉድ ማይ ኣወደአ” ዝበሃል ንዝእተወሎም ቃል ከጽንዕዎ ይግበኦም። ካብዚ ሓሊፉ ክዝመቱ እንከለዉ ብዘይነሓፍነት ንገበርቲ ግናይ ከቃልዑን ኣብ ቅድሚ ሕጊ ከቕርቡን ይግበኦም። ምኽንያቱ ንሳቶም ኣጽቂጦም ካልእ ከእውየሎም ኣይክእልን እዩ። ነዚ ሕማቕ ተግባር እነውግዝ ወገናት ከኣ ባዕልና ምኹናኑ ጥራይ ዘይኮነ፡ ነናብቲ ንነብረሉ ዘለና ሃገራት ሕጋዊ ትካላት “ኣቤት ምእንቲ ፍትሒ” ክንብል ይግበኣና።
“ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰ.ዲ.ህ.ኤ) ከም ማእከላዊ መቆሚያኡ ቅዋማዊትን ዲሞክራሲያዊትን ኤርትራ ንምህናጽ ዝቃለስ ሰልፊ ኢዩ። ናጽነት ሃይማኖትን እምነትን፣ ናጽነት ምሕሳብን ሓሳብካ ምግላጽን፣ ህላወ ናጻ ጋዜጣታት፣ ናጽነት ሰላማዊ ምትአኽኻብን ምውዳብን፣ ናይ ምንቅስቓስ ናጽነትን ክህሉ ይኣምን።” (ኣብ ፖለቲካዊ መደብ ዕዮ አዲህኤ፡ ራእይ ካብ ዝብል ንኡስ ክፍሊ ዝተወስደ)
ኩልና ከም ዘይንስሕቶ ኩሉ ተግባራት ህግደፍ መስደመም እዩ። ካብቲ መስደመምነቱ ዝግለጸሉ ኣገባብ ከኣ እቲ ዝጭረሖን ኣብ ባይታ ዘሎ ሓቅን ዘይሰማምዑ ምዃኖም እዩ። ከም ናይዚ ነጸብራቕ ከኣ ኣብዚ ዝሓለፈ ዝኽሪ መበል 27 ዓመት ናጽነት ኤርትራ መሪሕ ጭረሖኡ “ራእይ ብዕዮ” ዝብል ምንባሩ ኣዘራራብን ብዙሓት ሕቶታት ዘልዕልን ኮይኑ ኣሎ።
እቲ ንራእይ ብዕዮ ናይ ምግላጹ ኣገዳስነት ኣየባእስን እዩ። ቅድሚ ብዛዕባ ኣተገባብራኡ ወይ ኣተዓይያኡ ምዝራብ እቲ ዝያዳ ኣዛራቢ ክኸውን ዝግበኦ መሰረታዊ ትሕዝቶ ናይቲ ራእይ እዩ። ራእይ ከተተግብሮ ዝሓዝካዮ ነዊሕ ዝጠመተ ዕማም እዩ። ዕዮ ከኣ ናይ ኣተገባብራኡ መስርሕ እዩ። እቲ ራእይ ዘይጥዑይ እንተኾይኑ ኣብ ኣተገባብራኡ ዝተሓዝ መስርሕ ዝኾነ እንተኾነ ንመሰረታዊ ትሕዝቶ ናይቲ ራእይ ክቕይሮ ኣይክእልን እዩ። ራእይ እንታይ ዓይነት ናይ ኣተገባብራ ኣተሓሳስባ ከም እተመንጩ ናቱ ግደ ኣለዎ። ህግደፍ ራእይ የብሉን ማለት ኣይኮነን። ትሕዝቶ ራእይኡ ግና ብመሰረቱ ኣንጻር ህዝብን ሃገርን እዩ። ክሳብ ኣብ ባህርን ትሕዝቶን ናይዚ ራእይኡ ለውጢ ዘየምጸአ ከኣ ብዛዕባ ዕዮን ኣተገባብራኡን ዝኾነ ጭረሖ ኣብ ዝኾነ ኣጋጣሚ እንተቃልሐ ዘምጸኦ ሓድሽ ነገር ኣይህሉን እዩ። ናትና ቃልሲ ከኣ ብመሰረቱ ኣንጻር’ቲ ህግደፍ ህዝብና ዝውጸዓሉ ዘሎ ሳራምን ድሑርን ኣተሓሳስባ እዩ።
ራእይ ህግደፍ ብጥቕልሉ፡ ኮነ ኢልካ ህዝብን ሃገርን ኣብ ሓደጋ ንምውዳቕ ዝተሃንደሰ ጸይቂ እዩ። ገለ ካብ ዝርዝር ትሕዝቶኡ እንጥቀስ እንተኢልና ከኣ፡ ራእይ ህግደፍ፡ ጸረ ዲሞክራሲ እዩ። ኩሉ መሰላት ህዝቢ ዝዕፍን እዩ። ንመሰል ህዝቢ ደቚሱ ዝና ውልቀሰባት ዘግንን እዩ። ህዝቢ ኣብ ገዛእ ሃገሩ ሰሪሑ ከይነብር ዕድል ዝኸልእ እዩ፡ ኮታ ራእይ ህግደፍ ከም’ዚ ኩልና እንዕዘቦ ዘለና ሃገር ኣብ ቀራና መንገዲ ሸሚሙ ዘሎ እዩ። ስለዚ ህግደፍ ነዚ ዝተበከለ ራእይ ሒዙ ህዝቢ ብዕዮ ከሰንዮ ከም መሪሕ ጭረሖ ከቕርብ እንከሎ ጸረ-ህዝቢ ባህርያቱ ደኣ ዳግማይ ኣቃለዐ እምበር ሓድሽ ኣየመጸአን።
ኣብ ከም መዓልቲ ናጽነት ኤርትራ ዝኣመሰለ ረዚን ታሪኻዊ ዕለት እቲ ናብዚ ዘብጸሐ ዝሓለፈ መስርሕ ቃልሲ ኣይዝከርን ማለት’ኳ እንተዘይኮነ፡ እቲ ቀንዲ ቆላሕታኡ ክኸውን ዝግበኦ ግና ህልዊ ገምጊምካ ኣብ መጻኢ ዘለካ መደባት መተንብሂ እዩ። ህግደፍ ግና ኣብዚ ናይ ሎሚ ዘመን ጥራይ ዘይኮነ፡ ኣብ ዝሓለፉ ተመሳሳሊ ኣጋጣምታት እውን እቲ ዝኽእሎ ኣብ ንዝሓለፈ ታሪኽን ስርሒታትን ዘንጸባርቕ ተቐሪጹ ዝተቐመጠ መደባት እዩ። ናይዚ ዓመትዚ መደባቱ’ውን ካብዚ ዝተፈልየ ኣይነበረን። እቲ ጉጅለ ነዚ ንድሕሪት እምበር ንቕድሚት ዘየመዓዱ ኣገባብ ዝመረጸሉ ምኽንያት ክሓባበኦ’ኳ ዝፍትን እንተኾነ ንቕድሚት ዘማዕዱ ራእይ ዘየብሉ ስለ ዝኾነ እዩ። ስለዚ “ራእይ ብዕዮ” ክብል እንከሎ ወይ ነቲ ጨቋኒ ሓሳቡ ንምዕማቝ ወይ ድማ ኣብ ዘየለ ራእይ ብዛዕባ ራእይ ይዛረብ ከምዘሎ ኢና እንርዳእ። ትማሊ ናብ ጽባሕ ዘየማዕዱ እንተኮይኑ ከኣ ጐናይ እዩ ዝኸውን።
ሓደ ግዜ “ኣብ ኤርትራ መሬት ናይ መንግስቲ እዩ” ዝብል ኣበሃህላ ኣብ እንዳ ህግዲፍ ልሙድ ነይሩ። እዚ ኣበሃህላ ብብዙሓት ወገናት “እቲ መሬትስ ናይ መንግስቲ፡ እቲ መንግስቲኸ ናይመን?” ዝብል ሕቶ የልዕል ከም ዝነበረ ዝዝከር እዩ። እነሆ ከኣ ሎሚ’ውን “እቲ ራእይ ብዕዮስ ሕራይ ይጨራሕ፡ እቲ ራእይከ ናይመን?” ዝብል ሕቶ ከልዕል ናይ ግድን እዩ። ስለዚ ናይዚ ጉጅለ ኣበሃህላ ነቲ ኣብ ባይታ ዘየለ ሓቂ ብቓላት ኮሓሒልካ ከተጸባብቖ ምፍታን ካብ ምዃን ዝሓልፍ ኣይኮነን። ጉጅለ ህግደፍ ከምኡ ምባሉ ዝሕደሰካ’ኳ እንተኾነ እምብዛ ኣዛራቢ ኣይኮነን። ምኽንያቱ እዚ ሽፋጢ ኣበሃህላኡ ልሙድ ስለ ዝኾነ። እቲ ኣዛራራቢ ዝኸውን እቶም በዚ ሸፋጢ ኣካይዳ መዓንጣና ዝሓርርን ካልእ መዋጸኦ ዝኸውን መንገዲ ክርከብ ከም ዝግበኦ እንኣምን ኤርትራዊ ወገናትከ እንታይ ንገብር ኣለና? ዝብል እዩ።
ህግዲፍ ካብዚ ኣቐዲምና ዝጠቐስናዮ ርሙስ ራእይ ዝተፈልየ ጥራይ ዘይኮነ፡ ፊትንፊት ኣንጻሩ ዝኾነ ህዝቢ ዝማእከሉ ራእይ ክሕዝ ነጊርናዮን ጸሚዕናዮን ኢና። መልሱ ከኣ “እምቢ ቀጣን” ካብ ዝኸውን ነዊሕ ኮይኑ ኣሎ። ስለዚ ሕጂ እታ ኩዕሶ ኣብ ሜዳና ኣብ ሜዳ ህዝብን ደላይ ለውጢ ውዳበታትን ካብ ትኸውን ነዊሕ ግዜ ኮይኑ ኣሎ። ስለዚ እቲ ጉጅለ ጸረ-ህዝብን ኩሉ መሰላቱን ዝገፍፍን ምዃን ብብደዐ ነጊሩና እዩ። ምሒር ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ብዘለዎ ንዕቀት ከኣ ነቲ ኣይኮነንዶ ንዓና ንኤርትራውያንን ንኹሎም ደለይቲ ራህዋን ፍትሖን ወገናት ኣዝዩ ኣሻቓሊ ኮይኑ ዘሎ ክንሱ፡ ንሃለዋት ኤርትራን ህዝባን “ጽቡቕ ኣለዉ” ብዝብል ናይ ትዕቢት ድዩ ናይ ትምክሕቲ መንፈስዩ ዝገልጾ ዘሎ። ስለዚ ነቲ ርኡይ ዘይህዝባዊ ራእይ ህግደፍ ብምንቃፍ ጥራይ ዘይኮነ፡ ነቲ ራእይኡ ዝብድህ ህዝባዊ ራእይ ሒዝና ክንቃለስ ንጥለብ ከምዘለና ኣይንዘንግዕ።
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
ግዜ ተዋህላላይ እዩ እሞ፡ እነሆ ኣብ መበል 27 ዓመት ዝኽሪ ናጽነት ኤርትራ በጺሕና። በዚ ኣጋጣሚ ከኣ ንመላእ’ቲ ናጽነቱ ብመስዋእቱ ዘረጋገጸ እንተኾነ፡ ክሳብ ሕጂ ሞሳ መስዋእቱ ከስተማቕር ዘይተዓደለ ህዝቢ ኤርትራ ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ “እንኳዕ ናብ መበል 27 ዓመት ዝኽሪ ናጽነት ኤርትራ ኣብጸሓካ ኣብጸሓና” ንብሎ። ናጽነት ኤርትራ ብናይ መላእ ህዝቢ ኤርትራ ዘይተሓለለ ጽንዓትን ቃልስን ክቡር መስዋእቲ ጀጋንኡን ዝተረጋገጸ ስለ ዝኾነ፡ ዕዙዝ ክብርን ዝኽርን ከም ዝግበኦ ብሩህ እዩ። ምእንቲ እዚ መዓልቲ ናጽነት ክንዝክርን ከነኽብርን ግቡእ እዩ።
ናጽነትና ክቡር ዋጋ ዝተኸፍሎ ጥራይ ዘይኮነ፡ ናይ ኩሉ’ቲ ከነውሕሶ ንቃለሰሉ መዘቫ ዘለና ራህዋ መሰረት ኮይኑ፡ ኣብቲ ሰንሰለታዊ መስርሕ ቃልሲ፡ ዋጋ ኩሎም ኤርትራውያን ጀጋኑ ካብቶም ጀመርቲ ክሳብ እቶም ፈጸምቲ ዝተረጋገጸ ስለ ዝኾነ “ናይ ኩልና ኤርትራውያን እዩ።” ድሕሪ ናጽነትና ብሰንኪ ግጉይ ኣተሓሕዛ ትዕቢተኛን ስሱዕን ህግደፍ ዘጋጠመ ዝሕተላ መዚንካ “ብኻ ናጽነት መተረፈና” ዘብል ዘይኮነ፡ በቲ ጽኑዕ መሰረት ቀጻሊ ዓወትና ጽኑዕ መሰረትነቱ ተሓቢንካ “እንኳ’ዕባ ተረጋገጸ” ክበሃል ዝግበኦ እዩ። ነቲ ድልዱል መሰረት ናጽነት ብዘተኣማምን፡ ሰላም፡ ዲሞክራስን ልምዓትን ከነደልድሎ ዘይምብቃዕና ንዝያዳ ሓላፍነት ኣብ መጻኢ ዘተባብዓና እምበር፡ ኣብ ኣድላይነት ናጽነት ክንዋገን መንገዲ ክንቅይርን ዝድርኸና ኣይኮነን።
ክብደት ናጽነት ክሳብ ክንድዚ ምዃኑ ኣይኮነንዶ ኣብ ዓመት ሓደ ግዜኡ ፡ ካብኡ ኣብ ዝሓጸረ ምዝካሩ’ውን ኣይመበዝሖን። እቲ ኣዛራቢ ዝኸውን ብኸመይ ኣገባብ ኢና ክንዝክሮ ዝግበኣና ዝብል እዩ። ብእምንቶና “ብኸመይ ኢና እንዝክሮ?” ንዝብል ሕቶ፡ “ኣብ ከመይ ኩነታት ንነብር ኣለና” እዩ ዝምልሶ። ሎሚ ኤርትርውያን ፍረ ቃልሲ ናጽነትና ዘይሓፈስናሉ፡ ኣብ ትሕቲ ኤርትራዊ ዝመበቆሉ በዓል ግዜ መግዛእቲ ኢና ንነብር ዘለና። ዝተረጋገጸ ናጽነት ኣጽኒዕካ ንቕድሚት ምስጓም ዝጸገሞም ወገናት ኣብ ናጽነት ክጠዓሱን ንናጽነትን ምእንትኡ ዝተኸፍለ ክቡር ዋጋን ዘቆናጽቡን ስምዒታት ኣብ ዝቀላቐልሉ ኢና ንርከብ ዘለና። ስለዚ ኣብ መበል 27 ዓመት ናጽነት ዝኽርና ነዚ ህልዊ ምዕባለታት ዝጓሲ ክኸውን ኣይግበኦን።
ምእንቲ ናጽነትን ንዝኽሪ’ቶም ነዚ ዘውሓሱ ሰማእታት ኤርትራን፡ ናይ ሕልና ጸሎት፡ ምብራህ ሽምዓን ባህላዊ መድረኻት ምዝውታርን ሕማቕ ኣይኮነን። እንተኾነ ነዚ ጉዳያት ከም ቀንዲ መዘከሪ ወሲድካ ዓመት ዓመት ምድግጋሙ ጥራይ ግቡእ ኣዘኻኽራ መዓልቲ ናጽነት ኣይኮነን። ካብዚ ብዘይፍለ ኣብ ከመይ ኩነታት ኣለና ምድህሳስ ቀንዲ ኣካል ናይቲ ዝኽሪ ክኸውን ይግበኦ። ነዚ ከኣ ብመንጽር፡ ናጽነት ሓሳብካ ምግላጽ፡ መሰል ምንቅስቓስ ኣብ ውሽጢ ሃገር ኮነ ካብን ናብን ወጻኢ፡ ቁጠባዊ ኩነታት፡ ምኽባር ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላት … ወዘተ ከነመሳኽሮ እዩ ዝግበኣና። እዚ ገምጋምን ምምስኻርን ከኣ መመሊስካ በቲ ዝወረደካ በደል ንምስትንታን ዘይኮነ፡ ናብ ካብዚ ሕማቕ ኩነታት እቲ መዋጸኦ እንታይ እዩ? ናብ ዝብል መሰረታዊ ሕቶ ምምላስ ኣብ ዘኽእል ክኸውን ይግበኦ። ካብዚ ሓሊፉ ሕመቕና ንምሽፋን ከም መመኽነይታ ጸገማትካ ምጽብጻብ ፋይዳ የብሉን።
ዘይሩ ዘይሩ ዝኽሪ መዓልቲ ናጽነት ኤርትራ ብፍላይ ኣብ ከምዚ እንርከበሉ ዘለና ኩነታት ዝሓለፈ ኣበርክቶኻ ጸብጺብካ እትንየተሉን እትስዕስዓሉን ዘይኮነ “መጻኢናኸ ከመይ ንሓዞ?” ኣብ ዝብል ዙርያ ሕላፍነት እትስከመሉ እዩ። በዚ ኣጋጣሚ ከኣ ብፍላይ እቶም ዓቕምን ድምጽን ናይቲ ዓቕሚ እንከለዎ ዝደክምን ልሳን እንከለዎ ድምጹ ዘይተሰምዐን ህዝቢ ኤርትራ ኮይንና ኣብ ኤርትራ ለውጢ ንምርግጋጽ ንቃለስ ዘለና ውድባትን ግዱሳት ወገናትን ከቢድ ሓልፍነት እንስከመሉ ኣጋጣሚ እዩ። ዓቕምን ጉልበትን ፈጢርና፡ ነቲ ገለን ብወድዓዊ ድኽመትና ገለን ድማ ጉጅለ ህግደፍ ጸለመ ኣዕጢቑ ኣንጻርና ብዘዋፈሮም ኣካላትን ዝጉድፍ ዘሎ ስምና ብግብሪ ከነንጽሆ ክንትንስእ እምበር ካልእ መተካእታ የብልናን።
ሎሚ ኣብ ቅድሚ ሓይልታት ለውጢ ተገቲሮም ዘለዉ ዕማማት ብዙሓት እዮም። ነቲ ብናይ ገዛእ ርእሱ ጸረ ህዝቢ ተግባራት ዝተቓለዐ ስርዓት ህግደፍ ክንረግም ቀዳማይ ዕማምና ክኸውን የብሉን። እቲ ቀዳማይ ዕማምናስ “ናትና ከም ናይ ለውጢ ሓይልታት ግደን ሓላፍነትንከ ፈጺምናዶ ኣይፈጸምናን?” ዝብል እዩ። ንሕና ነቲ ስርዓት እነወግዶ ጸይቂ ተግባራቱ ብምዝርዛር ዘይኮነ ብግብሪ ኣብ ቅድሚ ህዝብና ካብኡ ዝሓሽና ኮይና ክንቀርብ እንከለና እዩ። ነዚ ክንበቅዕ ከኣ ክንሕዞ ዝግበና መንገዲ ንጹርን ብሓባር ዝዕመምን እዩ። ብዛዕባዚ ተረድኦ የብልናን ማለት’ውን ኣይኮነን። እቲ በዂሩና ዘሎ ከምቲ እትርደኦን እትምድሮን ኮይንካ ክትቀርብ ምብቃዕ ጥራይ እዩ። ነዚ ከኣ ኣብዚ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ኮይና ክንሓስበሉ ዝግበኣና እዩ። ሎሚ ተፈቲኑ ምኽፋት ዝኣበየ ኣፍደገታት ጠጠው ኢልና ነማዕድወሉ ዘይኮነ መተካእታ መንገዲ ክንከፍት እንበላሓተሉ እዩ።
ከምቲ “ናጽነትና ብናይ ኩሉ ህዝቢ ኤርትራ ቃልሲ እዩ ተረጋጊጹ” ዝበልናዮ፡ እዚ ሕጂ ሒዝናዮ ዘለና ቃልሲ’ውን ዝያዳኡ ናይ ኩሉ ኤርትራዊ በበቲ ዝጥዕሞ ኣገባብ ተሳትፎ ዝሓትት እዩ። ናይ ዝተወሰነ ራህዋ ዝጽበ ኤርትራዊ ኣካል ብኩራት ብኽንድኡ ደረጃ ኣብ መስርሕ ቃልሲ ዕንቅፋት ከም ዝኸውን ክንርዳእ ይግበኣና። ናይ ዝተወሰነ ወገን ብዝኾነ ምኽንያት ካብ ቃልሲ ምብኳር ናይ ኩልና ጐደሎ ምዃኑ ተገንዚብና ምልኣተ ተሳትፎ ንምርግጋጽ ክንጽዕት ይግበኣና። እዚ ከኣ ሓደ ዓዳማይ እቲ ካልእ ከኣ ተዓዳማይ ዝኾነሉ ዘይኮነ ክልና ከነንቅደሉ ዝግበኣና ሓላፍነት እዩ። ብፍላይ እቶም ፍርቂ ሕብረተሰብን ሰብ ውዑይ ጉልበትን ሓድሽ ኣተሓሳስባን ዝኾኑ፡ ኤርትራውያን ደቂ ኣንስትዮን መንእሰያትን ዘይተሳተፍዎ ቃልሲ ኣብ ዓወት ከምዘይበጽሕ ርሑቕ ከይከድና ኣብ ተመኩሮና እነረጋግጾ ስለ ዝኾነ፡ ነቲ ብብኩራቶም ዝፍጠር ዘሎ ሃጓፍ ንምምላእ ኣብዚ ታሪኻዊ ኣጋጣሚ ቃል ኪዳኖም ከሕድሱ ንጽወዖም። ልዕሊ ኩሉ ከኣ ናጽነትና መሰረት መጻኢ ዓውትና ስለ ዝኾነ ኣጽኒዕና ንዓቅቦ።
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
“ሰዲህኤ ናይ ህዝቢ ኤርትራ፡ ሃይማኖታዊ፡ ብሄራዊ፡ ቀቢላዊ፡ ባህላውን ቋንቋውን ብዙሕነት ይኣምንን ከም ሃገራዊ ቅሙጥ ጸጋን ሓይልን ይቖጽሮን።” (ካብ ፖለቲካዊ መደብ ዕዮ ሰዲህኤ ዓንቀጽ 1፡1፡2 ዝተወስደ)
ኤርትራውያን ብብዙሕ መልከዓት ዝግለጽ ብዙሕነት ኣለና። ቋንቋታትና፡ ባህልታትና፡ እምነታትና፡ ብሄራትና .. ወዘተ ናይዚ ኣብነት እዮም። ካብዚ ሓሊፉ ኣብ ፖለቲካዊ መዳይ ኣብ እንወዳደረሉ እውን ናይ ኣተሓሳስባ ብዙሕነት ነይሩናን ኣለናን። ኣብ ግዜ ብረታዊ ቃልስና ጀብሃን ሻዕብያን ንበሃሃል ዝነበርና፡ ኩሉና ኤርትራውያን ክነስና ናይ ኣተሓሳስባ ብዙሕነት ብምፍጣርና እዩ። ኣብ ክንዲ ነዚ ብዙሕነት ተቐቢልና ንፍልልያትና ኣመሓዲርና ኣብቲ ብሓባር ዝብጸሓና ሃገራዊ ጉዳይ ብሓደ ምስራሕ ነቲ ዝፈላሊ ኣጉሊሕናን ክሳብ ናይ ግዳም ሓይሊ ዓዲምናን ኣብ ውግእ ሕድሕድ ምእታውና ከኣ ከም ናይ ድኽመትና መግለጺ ኮይኑ ዝተሰነደ እዩ። እዚ ከኣ ፍልልያት ብግቡእ ክመሓድር እንከሎ ዓቕሚ ብግጉይ ክተሓዝ እንከሎ ከኣ ጠንቂ ውድቀት ከም ዝኸውን ዘርኢ እዩ።
ኣብ ዕለታዊ ህይወትና ነቶም ነናትና ናይ ብዙሓነት መግለጺ ዝያዳ ከነቕልበሎም ባህርያዊ እዩ። ከምኡ ምግባርና ከኣ ዘነውረና ኣይኮነን። ኣብ ሃይማኖትና ንግደስ፡ ንቋንቋና ዝያዳቲ ካልእ ነፍቅር። ኣብቲ ካልእ ናይ መንነት መለለይናን ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባናን’ውን ከምኡ። ነዞም ተገዳስነታት እዚኣቶም በይኖም ነጺልና ከነበርኾም ክንፍትን እንከለና ግና እቲ ውጽኢት ሰላም ዝህብ ኣይኮነን። ስለዚ ኣብቲ መንነትና ዝገልጽ መለለይና ክንግደስ እንከለና ነቲ ናይ ካልኦት ናይ መንነት መለለይ’ውን ኣብ ግምት ከነእትዎን ከነኽብሮን ናይ ግድን እዩ። ብጸቢብ ስምዒት ኣብ ናትና ጥራይ እነተኩር እንተኮይና ግና ኣተሓሕዛና ጐደሎ እዩ ዝኸውን። ጐደሎ ከኣ ጐደሎ እዩ ዘስዕብ። ብዛዕባ ቋንቋና ክንግደስ እንከሎና ነቲ ናይ ካልኦት ቋንቋ ጸጋና ምዃኑ ክንዝንገዖ ኣይግበኣና። ኣብቲ ካልእ ናይ ብዙሕነት መርኣያና እውን ከምኡ።
እቶም ነናትና ቋንቋ፡ ሃይማኖት፡ ባህልን እምነትን ፈሊና ከነበርኽ እንሓስብ፡ ዝመረጽናዮ መንገዲ ናይ ድሓን ዘይምዃኑ ክርደኣና ይግባእ። እዚ ሓሳብና በይኑ ክስጉም ኣይክእልን እዩ። ምእንቲ’ዚ ነቲ “ናተይባ ናትካባ” ዝሕመረቱ ምንጽጻግ ኣወጊድና፡ ናይ “ኢደይኢድካ” ምምልላእ ባህሊ ከነተኣታቱ ይግበኣና። ካብዚ ሓሊፉ ነቲ ሓደ ዝገብረና ላዕለዋይ ጠማሪ ክብሪ ሃገር ዘንጊዕና፡ ኣብ ምሕብሓብ ጸበብቲ ስምዒታት እንተተጸሚድና እቲ ንኩለንተናና ዝሓቁፍን ዘጽልልን ኤርትራዊ መንነትና ክሃጉግ እዩ። ኤርትራውነት ኣብ ዝሃሰሰሉ ከኣ ዝገበርና እንተገበርናን ናይ ሓደ ውሱን ወገን ናይ መንነት መለለይ ኣንጊስና ንመርሽ እንተኢልናን ኤርትራዊ ምሉኡነት ከም ዝጐድለና ርዱእ እዩ። ምሉእነት ዝተዘንገዓሉ ጉዕዞ ከኣ ናይ ግዜ ጉዳይ እንተዘይኮኑ መወዳእትኡ ወዳቒ እዩ።
ኣብዚ እዋንዚ ኣብ ኤርትራዊ ደንበ ተቓውሞና ብዙሓት ነናቶም ኣተሓሳስባ ዝውንኑ ፖለቲካዊ ውዳበታት ኣለዉና። እዚ ብዙሕነት ከምቲ ንገለ ወገናት ዝመስሎም ኣባና ዝጅመር ዘሎ ኣሉታዊ ሓድሽ ምዕባለ ዘይኮነ፡ ካብ ነዊሕ ግዜ ኣብ ደቂ ሰብ ዝኽሰት ዝነበረን ዘሎን መርኣያን ነጸብራቕን ናይ መሰል ምውዳብን ሓሳብካ ምግላጽን እዩ። ብእምነትና ብዝሒ ውድባት ኣብ ብዝሒ ዝተፈላለየ ፖለቲካዊ ኣተሓሳስባ ዝምርኮስ እዩ። ካብዚ ሓሊፉካ መሰረታዊ በይንኻ ንክትውደብ ዘገድደካ ፍሉይ ኣተሓሳስባ ኣብ ዘይብልካ ውድብ ምዃን፡ ዘይተደላይ ዓቕሚ፡ ንብረትን ግዜን ካብ ምብኻን ሓሊፉ ካልእ ትርጉም ኣይህልዎን። ክንውደብ እንከለና ነቲ ኣተሓሳስባና እነተግብረሉ ውዳበና፡ ክንግደሰሉ፡ ከነዕብዮ ኣድላይ እንተኮይኑ እውን ክንስወኣሉ ባህርያዊ እዩ። እዚ እንኸፍሎ ኩለመዳያዊ ዋጋ ነቲ ካልእ ውዳበታት፡ ግቡእ ግምትን ክብርን እንተዘይሂቡ እቲ ናትና በይኑ ክዕወት ኣይክእልን እዩ። ኣብ ከምዚ ዓይነት ሰላማዊ ናይ ኣተሓሳስባ ውድድር እንተ ክትስዕር ወይ ክትሰዓር ነብሱ ዝኸኣለ ቀጥዒ ዘለዎ መስርሕ እምበር ከከም ዝደረፍካዮ ዝኽየዶ ኣይኮነን። ምክብባር ጥራይ ዘይኮነ ኣብቲ ሰላማዊ መስርሕ ክትመላላእ እውን ናይ ግድን እዩ። ካልእ ናብ ዓወት ዘብጽሕ መወዳደሪ ኣገባብ ስለ ዘየለ። ምውድዳር ካልእ ገጽ ናይ ምትሕብባር እምበር ጽልኢ ምዕዳም ኣይኮነን።
ሚዛናውነት ኣገዳሲ እዩ። ኣብ ጉዳይ ርኢቶና፡ ውዳበና፡ መንነትና ክንግደስ እንከለና እዚ ተገዳስነት ምስቲ ኣብ ጉዳይ መላእ ሃገርን ህዝብን ዘለና ተገዳስነት ሚዛኑ ዝሓለወ ክኸውን ናይ ግድን እዩ። እቲ ሚዛናውነት እንተዘቢሉ ግና እቲ ውጽኢት እውን ዘባል እዩ ዝኸውን። ከምቲ ንቋንቋና፡ ሃይማኖትና፡ ብሄርና፡ ወይ ብሓፈሻ ንፖለቲካዊ ኣተሓሳስባና እንግደሶ እቶም መወዳድርትና እውን ነቲ ናቶም ከምኡ ከም ዝግደሱ ምዝካርን ኣፍልጦ ምሃብን ፈጺሙ ክስገር ዘይግበኦ እዩ። ናብዚ ክትበቅዕ፡ ተጸዋርነትን ኣስፊሕካ ናይ ምርኣይን ሓላፍነት ዝሓትት እዩ። ነዚ ከይበቓዕካ ንሃገር ኮነ ንህዝቢ ፍሉይ ተሓላቒ መሲልካ ነናብ ኢድካ እንተሰሓብካዮም በይንኻ ክትዕወት ኣይትኽእልን።
በበይኑ ዝወፍር ድሌታት፡ ስምዒታትን ኣተሓሳስባታትን ብሓደ ገዛኢ ሕጊ እንተዘይተወዚቡ ብማዕዶ ማዕዶ ክውገን ኣይክእልን እዩ። እቲ ኣብ መንጎ ውድባትን ሰልፍታትን ምናልባት እውን ኣብ ማሕበራት ዝኽተም፡ ስምምዕ፡ ቻርተር ወይ ካልእ ስም እንህቦ ቃልኪዳናት ናይዚ ኣብነት እዩ። እንተኾነ እዚ ቃል ኪዳናት ሓቢርና ክንጐዓዝ ዝሕግዘናን ንከምድላይካ ናይ ምዕንዳር ድሌታትና ዝድርት ክነሱ ኣይነኽብሮን። ኣብዚ ከኣ ነቲ ኣከኣኢልካን ኣመዛዚንካን ናይ ምኻድ ፈተና ኣይንሓልፎን። ናይ ክሳብ ሕጂ ኩነታት ደንበ ተቓውሞና ከኣ ነዚ እዩ ዘርኢ። እዚ ኣገባብዚ ግድን ክንሰግሮ ዘለና እምበር ካልእ ኣቋራጭ መማረጺ የብልናን።
እቲ ኣብዚ እዋንዚ ዘለናዮ ሃለዋት ብምክብባር ጥራይ ኣይኮነን ዝስገር። ምምልላእ ክንውስኸሉ ናይ ግድን እዩ። ከምቲ “ኣደ ትብሎ ንጐይበይ ጓል እትብሎ ከኣ ንገዝመይ” ዝበሃል እቲ እንሓስቦ ምእንቲ ሓንቲ ሃገርን ሓደ ህዝብን ስለ ዝኾነ ዓወቱ በየናይ ውድብ ወይ ሰልፊ መጺኡ ብዘየገድስ ናብ ሓደ ህዝባውን ሃገራውን ፈለግ ከም ዝውሕዝ ክንዝንግዕ የብልናን። ኣብዚ ሸነኻዊ ስምን ዝናን ክንረክብ ክንብል ኣብ ክንዲ ንመላላእ፡ ክንከላላእ ኣይግበኣናን እዩ።
ኤርትራ ኣብ ትሕቲ ምምሕዳር ጉጅለ ህግደፍ ናይ ሕማቕ ተረእዮታት ቀዳመይቲ ተጠቃሲት ኣብነት ኮይና ከምዘላ ንኹልና ንጹር እዩ። ብዙሓት ካብ ዘጋታታ ናብ ዓዲ ጓና ዝተሰድዋ፡ ብዘይሕገመንግስቲ እትመሓደር፡ ናይ ምውዳብ መሰል ዘይተፍቅድ፡ ዝበዘሓ ኣብያተ-ማእሰርቲ ዘለዉዋ፡ ዋላ ሓንቲ ዘይመንግስታዊ ሚድያ ዘየብላ፡ መወዳእታኡ ዘይፍለጥ ግዱድ ዕስክርና እተተግብር፡ ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላት ዘይተኽብር … ውዘተ ሃገር ንኣብነት ክጥቀስ እንከሎ ኤርትራ ካብ 1ይ ክሳብ 3ይ ደረጃ ከምዘይትሓልፍ ኩልና እንፈልጦ እዩ። ክሳብ ኣፍሪቃዊት ሰሜን ኮርያ ዝብል ሳጓ ዝተጠመቐት እያ። ናይዚ ጠንቂ ከኣ ንሕስያ ዘየብሉ ምምሕዳር ጉጅለ ህግደፍ እዩ። ስለዚ ጉጅለ ህግደፍ ኮነ ኢሉ ዝጭቁን ዘሎ ጠንቂ ስለ ዝኾነ ነዚ ግናይ ምስሊ ሃገርና ናብ ንቡር ክመልስ ኣይንጽበዮን ኢና። በዚ መሰረት ነዚ ተደዊኑ ዘሎ ምስሊ ሃገርና ናይ ምቕያር ሓላፍነት ኣባና ኣብ ሓይልታት ለውጢ ወዲቑ ዘሎ ዕማም እዩ።
ኤርትራውያን ከም ዜጋታት ዘመሳስሉ ኣለዉና። ዝፈላልዩ እውን ከምኡ። ደቂ’ዛ ልኡላዊትን ለዋህን ሃገር ምዃና ሓደ ዝገብረና መሰረታዊ ጉዳይ እዩ። ኩልና ሃገርና ክብራን ልኡላውነታን ተሓልዩ ክትምዕብል እንብህግ ምዃና ከኣ ካልእ ናይ ሓባርና እምነት እዩ። ማዕረማዕሪኡ ከኣ፡ መሰረታዊ መልክዕናን ምስጢር ሓያልነትናን ስለ ዝኾኑ ከነማዕብሎምን ክንሕብሕቦምን ዝግበኣናን ናይ ብዙሕነትና መርኣያ ፍልልያት ኣለዉና። ናይ ቋንቋ፡ እምነት፡ ብሄር፡ ባህልን መነባብሮን ፍልልያትና ናይዚ ኣብነት እዮም። ኣብቲ “ብዝሑነትና ዓቂብና ህዝብናን ሃገርናን ብኸመይ ካብዚ ዘለዉዎ ነናግፍ?” ብዝብል ነካይዶ ዘለና መስርሕ ቃልሲ ከኣ እንተኽኢልና ከነወግዶምን ኣዚና ከነጻብቦምን፡ እዚ እንተዘይክኢልና ከኣ ነቲ መሰረታዊ ናይ ሓድነትና መዳያት ክትንክፍን ንቀዳምነትና ብዘይዘርግን ኣገባብ ከነመሓድሮም ዝግበኣና ፍልልያት ከም ዘለዉና ካብ እንርዳእ ነዊሕ ግዜ ኮይኑ እዩ።
እዚ ነካይዶ ዘለና መሰረታዊ ለውጢ ናይ ምምጻእ መስርሕ ቃልሲ፡ ብዙሓት ንኡሳን ምዕራፋት ዝሓቘፈን ነፍሲ ወከፍ ምዕራፍ ከኣ ብኣገደስቲ ዛዕባ ዝቖመን እዩ። ኣብዞም ምዕራፋት ኮነ ንሳቶም ዝሓቑፍዎም ዛዕባታት ዝፈላልዩናን ዘሰማምዑናን ጉዳያት ኣለዉና። “ምዕቃብ ልኡላዊ ግዝኣት ኤርትራ፤ ምውዳቕ ዲክታቶርያዊ ስርዓት ህግደፍን ምልጋስ መሓውራት ጭቆናኡን፤ ድሕሪ ውድቐት ስርዓት ህግደፍ ኣብዝሓ ሰልፋዊ ስርዓት ዝሰረቱ ህዝባዊ ዲሞክራስያዊ ስርዓት ምቛም፤ ግዝኣተ ሕግን ዲሞክራስያዊ መሰላትን መላእ ሓርነታትን ህዝቢ ምቕባል” ዝብሉ ሓሳባት ካብቶም ብሓላፍነታውን ርትዓውን ዓይኒ እንተመዚናዮም ከሰማምዑና ዝግበኦም ሓሳባት እዮም ዝብል ኣብ መጽናዕቲ ዝምርኮስ እምነት ኣለና። ስለዚ መጻኢና ብሩህ ቃልስና ከኣ ዕዉት ምእንቲ ክኸውን ነዞም ዘሰማምዑና ከነቐድም፡ ከነሕይልን ከነዕውትን ይግበኣና።
እዚ ማለት ግና ኣብቲ ዝፈላልየና ፈጺምና ኣይነድህብን ማለት ኣይኮነን። ናይዚ “ነቲ ዘሰማምዕና ዘይነቐድም” ዝብል ሓሳብ ካልእ ትርጉም ከኣ ቀዳምነታትና ኣብ ምስራዕ ክንበቅዕ ይግበና ዝብል እዩ። ኣካይዳና እቲ ዝቐጽል ዝጉምቲ ኣብ ርእሲ’ቲ ኣቐዲሙ ዝተነብረ መሰረት ተወሳኺ መበረኺ ዓቕሚ ዘንብር እምበር፡ ነቲ ነንዝጸንሐ ኣንዳፍረሰ ወትሩ ሓድሽ ዝድኩን ክኸውን ኣበኦን። ካብዚ ስርሕብትን ከድሕነና ዝኽእል ከኣ ኣብ ምስራዕ ቀዳምነታትና እነርእዮ ብቕዓትን ሓላፍነትን እዩ። ኣብዚ ሕጂ ሒዝናዮ ዘለና መስርሕ፡ ቀዳማይ ዕማምና ኣብቶም ኣቐዲሞም ዝተጠቕሱ ከሰማምዑና ዝኽእሉ ነጥብታት ኣትኪልካ ጉጅለ ህግደፍ ምውጋድ እዩ። ነዚ ዕማምዚ ቀዳምነት ሂብና እናዓየና ድማ ብዛዕባቲ ድሕሪኡ ዘሎ ምዕራፍ ዘለና ራኢ ንምእማት ኣይንሓስብን ማለት ኣይኮነን። ንኣብነት ሰዲህኤ ኣብ 2010 ዘዳለዎ ንድፊ መርሓ መሰጋገሪ ውጥን “ምቛም ናይ ሓጋጊነት ዝለዓለ ስልጣን ዝህልዎ መሰጋገሪ ባይቶ። ኣብ እዋን ምስግጋር፡ ናይ ሃገርና ሰላም፡ ርግኣትን ሃገራዊ ጸጥታን ዝዕቀበሉ ኣገባብ። ምስረታ፡ ዕማማትን፡ ስልጣንን፡ መስጋገሪ መንግስቲ። ሃገራዊ ምርጫን ምቛም ፖለቲካዊ ሰልፊታትን፣ ምንዳፍን ምጽዳቕን ንዕኦም ዝምልከቱ ሕጊታትን። ምጽዳቕ ሃገራዊ ቻርተር። ምዝታይን ምጽዳቕን መሰጋገሪ ቅዋም። ተወሰኽቲ፡ ከም ሃገራዊ ቁጠባ፡ ዝምድናታት ወጻኢ፡ ጉዳይ ዳግመ ውደባ ሰራዊት፣ ዝኣመሰሉ ነጥቢታት” ዝብሉ ጉዳያት ኣሚቱ ንረኽቦ።
ነዚ ኣቐዲሙ ዝተጠቕሰ ዕማማት ኣተግቢርና ኣብ ውጽኢት ክንበጽሕ ዓቕሚ ክንፈጥር ናይ ግድን እዩ። እዚ ዓቕሚዚ ከኣ ብመንገዲ ውዳበ ጥራይ እዩ ክፍጠር ዝኽእል። ውዳበ ሓይሊ ምዃኑ ከምዘየዳዲ፡ በዚ መስርሕ ውዳበ ሓሊፍካ ኣብ ውጽኢት ክትበጽሕ ሓጐጽገጽን ላዕልን ታሕትን ብዘይፍለዮ መሪር መስርሕ ምሕላፍን ከቢድ ዋጋ ምኽፋልን ከኣ ናይ ግድን እዩ። ውዳበ ኣብ ኣዝዩ ሓጺር ግዜ እሞ ድማ ብውሑድ ዋጋ ኣብቲ እትደልዮ ከብጸሓካ ምጽባይ ኣጸጋሚ እዩ። ብፍላይ ከኣ ንሓደ ሰልፊ ይኹን ውድብ ወይ ማሕበር ብማዕዶ ኮይንካ ምምዛኑ ኣጸጋሚ ስለ ዝኸውን ኣካሉ ኮይንካ ኣብ ውሽጡ ኣቲኻ ምቅላስ ኣድላይን ርትዓውን እዩ። ኣብቲ ውዱብ ቃልሲ ከተስልጥ ከኣ ኣታሓሳስባኻ ትስፉው፡ ቀዳማይ ቆላሕታኻ ከኣ ናብቲ ዘሰማምዕን ዘሳንን ዝቋመት ክኸውን ቅኑዕ መንገዲ እዩ።
ኣብዚ እዋን”ዚ ህዝቢ ኤርትራ ዘሕልፎ ዘሎ ስግኣትን ጸገምን ከምዚ ኢልካ ክትገልጾ ዘስደምም እዩ። ናይ”ዚ ጸገም ቀንዲ ጠንቂ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ስርዓት ምዃኑ ዘዳዲ ኣይኮነን። ናይዚ ጸገም መፍትሒ ኣብ ምምጻእ ሓላፍነትን ረብሓን ዘለና ወገናት ብዙሓት ኢና። ኤርትራዊ ፖለቲካዊ ውድባትን ማሕበራትን ከምኡ ከኣ ናይቲ ወጽዓ ተሰካሚ ህዝቢ ኤርትራ እቶም ቀንዲ ጸገማት ኣብ ምጽብጻብ ዘይኮነ ፍታሕ ኣብ ምምጻእ ሓላፍነት ክንወስድ ዝግበኣና ኢና። ዝያዳ ኩሉ ድማ ናይ ኤርትራዊ መንእሰይ ወለዶ ትውልዳዊ ሓላፍነት ኣዝዩ ዕዙዝ እዩ።
እቲ ወጽዓ መሊኡ ካብ ዝፈስስ ነዊሕ ግዜ ኮይኑ እዩ። ማዕረ ዕድመ ስልጣን ጉጅለ ህግደፍዩ ምባሉ’ውን ይከኣል። ኣብዚ እዋን”ዚ እቲ ኣብ ኣመዛዝና እንታይነት ጉጅለ ህግደፍን በደላቱን ዝነበረ ሓላፍዘላፍ ተወጊዱ “ኣብ ኤርትራ ክቱር ወጽዓ ኣሎ። እዚ ወጽዓ ከኣ ህዝቢ ብዘሳትፍ መንገዲ ክፍታሕ ኣለዎ። ነዚ ኣብ ግብሪ ንምውዓል ከኣ ክንቃለስ ይግበኣና” ዝብል ሓሳብ ናይ ሓባር መረዳድኢና ካብ ዝኸውን ነዊሕ ግዜ ኮይኑ እዩ። ኣብ”ዚ እዋን”ዚ ብዙሓት ኤርትራዊ ፖለቲካዊ ሰልፍታትን ውድባትን፡ ማሕበራትን ካለኦት ናይ ሓባር መድረኻትን ምህላወን ከኣ ናይዚ ግንዛበ መርኣያ እዩ። እዚ ናይ ሓባር መረዳእታ ኣብ ሕልና ናይቲ ዘይተወደበ ኤርትራዊ እውን ዘሎ እዩ።
ኣብዚ እዋንዚ ኣብ ደንበ ተቓውሞና በብግዜኡ ብዙሓት ኣኼባታት፡ ሰሚናራት፡ ዓውደ መጽናዕትታት፡ መግለጽታትን መጸዋዕታታትን ምዕዛብ ዝተለምደ እዩ። ዜና ጉባአታትን ኣዋጃትን እውን ከምኡ ልሙድን ብዙሕን ኮይኑ ኣሎ። እቲ ኣብዞም መድረኻት ዝንጸባራቕ ድሌትን ትጽቢትን ከኣ ሚእቲ ካብ ሚእቲ’ኳ እንተዘይተባህለ ኣዝዩ ዝመሳሰል እዩ። እዚ ናይ ሓሳባት ምምስሳል ኣብ ዝንጸባረቐሉ ዛዕባታት ብሓባር ተጓዒዝና ኣንጻር ወጽዓ ከነድምዕ ዘይምብቃዕና ከኣ ንኣተሃላልዋና ዘገርም ይገብሮ። እሞ ከኣ እቲ መዋጸኦ ብሓባር እምበር በበይንና ብእንኸዶ መንገዲ ከምዘይኮነ እንዳተረደኣናን እናዘምርናሉን። “መዓስ?” ክበሃል እንከሎ ግና ብዘይካ ንመጻኢ ምምልካትን ምውንዛፍን ንሎሚ ኣይንጥቀመሉን ዘለና። “ግዜ እንከለካ ግዜ ኣይትጸበ” ንዝብል ብሂል ግቡእ ትርጉም ብዘይምሃብ ከኣ ብዙሓት ዕድላትን ኣጋጣምታትን ኣሕሊፍና ኢና። እዚ ናይ ክሳብ ሕጂ ኣካይዳና ዘየሕጉስ ኮይኑ፡ ሕጂ እውን በቲ ዝሓለፈ ክንጠዓስ ዘይኮነ ንመጻኢ ከነማዕዱን ኣብ ክንዲ ጽባሕ ሎሚ ክንጅምርን ናይ ግድን እዩ።
ናይዚ ብሓባር ክንሰርሕ እንዳተገበኣና ብሓባር ዘይምውፋርና ምኽንያታት ከከም መዛኒኡ ብዙሕን በበይኑን ከም ዝኸውን ፍሉጥ እዩ። ግና ድማ ኩልና እንረዳድኣሎም ፍሩያት ምኽንያታት’ውን ኣለዉ። ማእከላይ መዕቀኒና ሰባት ዘይኮኑስ ራኢኦም ክኸው ከም ዝግበኦ ዘይምቕባል፡ ኣብ ክንዲ ንብሩህ መጻኢ ምምዕዳው ኣብ ዝሓለፈ ዘቀሓሕር ጉዳያት ምድሃብ፡ ንብዙሕነታዊ ፍልልያት ኣብ ክንዲ ኣኽቢርካ እተመሓድሮም መበኣሲ ሜዳ ክትገብሮም ምህቃን፡ ንህዝብን ንፖለቲካዊ ትካልን ዝምልከቱ ጉዳያት ፈላሊኻ ዘይምርዳእ፡ ኣብ ክንዲ ከካብ ሳንዱቕካ ወጺእካ ጉዳይ ሃገርን ህዝብን ልዕሊ ኩሉ ምስራዕ ንጸቢብ ድሌት ከተበርኽ ምፍታን ካብቶም ፍሩያት ጸገማትና እዮም ዝብል እምነት ኣለና። እቲ ኣብዚ ዝዝንጋዕ ዘሎ መሰረታዊ ጉዳይ፡ ኤርትራን ህዝባን ከየድሓንካ፡ እቲ በሪኹ ክረኣየልካ እትደልዮ፡ ብሄር፡ ሃይማኖት፡ ቋንቋ፡ ከባብን ካልእ ንኡስ ናይ መንነት መለለይን ክዕወትስ ይትረፍ ክህሉ እውን ኣጸጋሚ ምዃኑ እዩ።
ብዛዕባ ህዝብን ሃገርን ክትሓስብ እንከለኻ ብዛዕባ ቋንቋኻ፡ ብሄርካ፡ እምነትካ … ወዘተ ኣይትሓሰብን ኣይትግደስን ማለት ኣይኮነን። ብዛዕባዚ ብዙሕነታት”ዚ እትሓስቦ ግና ነቲ ቀንድን መሰረታውን ጉዳይ ሃገርን ህዝብን ብዘዘንግዕ ወይ ብዝዕብልል ኣገባብ ክኸውን ኣይግባእን ንምባል እዩ። ካብዚ ሓሊፉ ኣበይን መዓስን ኣየናይ ዛዕባ ቅድሚት ይስራዕ ምስትብሃል ከኣ ካልእ ኣገዳሲ ጉዳይ እዩ። ንኣብነት ኣብዚ ቀዳማይ ምዕራፍ ቃልሲ ምውጋድ ጉጅለ ህግደፍ ነካይደሉ ዘለና መድረኽ፡ ቅድሚት ክስርዑ ዝግበኦምን ከይተዘንግዑ ዝተሓዙን ጉዳያት ምልላይ ኣገዳስን ውሕሉልን ኣካይዳ እዩ። ብዘይካዚ ኣብ ውሱን ሰልፋዊ፡ ውድባውን ማሕበራውን መድረኻትን ኣብ ናይ ሓባር ሰፊሕ ጽላላትን ክንዋሳእ እንከለና ክንሕዞም ብዛዕባ ዝግበኣና ጉዳያት ብግቡእ ምስትብሃል ካልእ ውሕልነት እዩ። ልዕሊ ኩሉ ከኣ ወትሩ ጀማሪ ምዃን ዘይኮነ፡ ኣቐዲምካ ኣብ ሕጋውን ወግዓውን መድረኻት ዝሓዝካዮ ኣቕጣጫ ምዕቃብን ምምእዛዝን ኣብ ርእሲኡ እንዳመላእካ ምጉዓዝን ካልእ ኣገዳሲ ጉዳይ እዩ። ነንዝሓለፈ ተመኩሮ ጥዕዩን ሕሙሙን ሓሓጢጥካ ምድርባይ ግና ንቕድሚት ዘሰጉም ኣይኮነን።
ኣብ ከምዚ ዘለናዮ ኣጸጋሚ መድረኽን ኣተሃላልዋን ፍታሕ ኣብ ዝናደየሉ “እዚ ናተይ እዩ” እትብሎ ሓሳብ ሒዝካ ምቕራብ ኣገዳሲ ጥራይ ዘይኮነ ናይ ግድን እዩ። ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰዲህኤ) በቲ ሓደ ወገን እማመ ዘተ ንሕባራዊ ስራሕ ፖለቲካዊ ውድባት ኤርትራ፡ በቲ ካልእ ወገን ከኣ መደብ ምሕዳስ ሰልፊ ተሊሙ ዝንቀሳቐስ ዘሎ ከኣ ካብዚ ኣገዳስነዚ ብንቃል እዩ። እዞም መደባትን ንቕሎታትን ግና ብዘይቅርቡነት መሓዙ ውድባትን ግዱሳት ኤርትራውያን በሃግቲ ለውጥን ራህዋን ኣብ ውጽኢት ክበጽሑ ኣይክእሉን እዮም። ስለዚ ሰዲህኤ ከምቲ “ግዜ እንከለካ ግዜ ኣይትጸበ” ዝበሃል ኣብ ክንዲ ብዘባኽናዮ ግዜ ምስትንታንን ተመዓዳዲኻ ምርእኣይን በቲ ኣብ ኢድና ዘሎ ዕድልን ግዜን ክንጥቀም ከም ወትሩ መጸዋዕታኡ የቕርብ።
ርእሰ-ዓንቀጽ ሰዲህኤ
“ሰሪሕናዮ ዘለና ሰልፍታት ይኹን ጽላላት ንሓባራዊ ስራሕ ደምበ ተቓውሞ ዝሕግዝ እምበር ዝዕንቅፍ ክኸውን ኣይግብኦን።”(ካብ እማመ ሓባራዊ ስራሕ ፖለቲካዊ ውድባት ሰዲህኤ ዝተወስደ)
ሰልፊ ዲሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ (ሰዲህኤ) ኣብዚ እዋንዚ ካብ ካልእ ግዜ ብዝተፈልየ ጽዑቕ ምንቅስቓሳት የካይድ ኣሎ። እዚ ጽዑቕ ምንቅስቓስ ቀንዲ ኣካል ናይቲ ዝተጸንዐ መደባት ነዲፉ ዘካይዶ ዘሎ መደብ ምሕዳስ ሰልፊ ዘራጉድ እዩ። ኣብዚ ዝሓለፈ ወርሓት መደብ ምሕዳስ ሰልፊ ብሰልፋዊ ኣካላት ክጅምር ስለ ዝግበኦ ካብቶም ቀዳምነት ዝተዋህቦም መደባት ምሕዳስ “ብርታዐናን ድኽመትናን ምልላይን መፍትሒ ምርካብን” ኣብ ትሕቲ ዝብል ኣርእስቲ ኣብ ኩሉ ዞባታትን ብደረጃ ዞባ ኣብ ዘይተወደበሉ ከባቢ ድማ ኣብ ጨናፍር፡ ላዕለዎት ኣካላት ሰልፊ ዝመርሕዎ ሰሚናራት ተኻይዱ። ካብዚ ኣብ መጻኢ’ውን ዝቕጽል ሰሚናራት ከኣ መጻኢ መደባት ኣብ ምሕንጻጽ ዝሕግዝ ኣገዳሲ ሓሳባት ካብ መሰረታት ሰልፊ ተሓፊሱ። እዚ ተግባር ኣብ ጉዕዞ ግሉጽነትን ምቅርራብን ኣብ ምዕኳኽ ብጽሒቱ ዕዙዝ እዩ።
ኣብዚ ዝሓለፈ መዓልታት፡ ኣብ ከተማ ለንደን “ፎሩም ኤርትራዊ ሃገራዊ ዘተን” “ማእከል ዜና ኤርትራን” ኣብ ዘዳለዉዎ ዋዕላ ሃገራዊ ዘተ፡ ብኣመንበር ሰዲህኤ ኣቶ መንግስተኣብ ኣስመሮም ዝምራሕ ልኡኽ ምስታፉ፡ ማሕበር ምትሕብባር መታሕት ኤርትራ ኣብ ከተማ ከለን ኣብ ዘዳለዎ ጽንብል 4ይ ዓመት ምምስራቱ ሓላፊት ቤት ጽሕፈት ደቂ ኣንስትዮ ወይዘሮ ኣድያም ተፈራ እትመርሖ ልእኽ ምንባሩን ብዓብይኡ ድማ ክልተ ኣባላት ማእከላይ ባይቶ ኣቶ ትኩእ ተስፋይን ወይዘሮ ፈቨን ጊደዎንን ዝርከብዎ ልኡኽ ኣብ እስራኤ ናይ ስራሕ ዑደት የካይዱ ምህላዉ ሰልፊ ደሞክራሲ ህዝቢ ኤርትራ በብኩርናዑ ኣብ ጽዑቕ ሰልፊ ናይ ምሕዳስ ስረሓት ተዋፊሩ ምህላዉ ዘመልክትን ዝቕጽልን እዩ።
ከምቲ ኩሉ ግዜ እንገልጾ ኣብዚ እዋንዚ ሓይልታት ተቓውሞ ኤርትራ ኣብቲ ዝሰማመዓሉ ነጥብታት ሓቢሩ ዝሰርሓሉ ጽላል ምፍጣር ቅድሚት ካብ ዝስርዑ ኣብ ማህደር ምሕዳስ ሰልፊ ካብ ዝተታሕዙ ዕማማት እዩ። እዚ ድማ ሕጂ ዝጅመር ዘሎ ዘይኮነ ንነዊሕ ግዜ ክጽናዕ ምስ ጸንሐ፡ ካብ 4 ሰነ 2018 ጀሚሩ ብወግዒ ብደረጃ እማመ ሓባራዊ ስራሕ ፖለቲካዊ ውድባት ኤርትራ 4 ኣገደስቲ መሰማምዒ ነጥብታትን 3 ብሓባር ክስረሓሎም ዝኽእል መዳያትን ሒዙ ናብ ኩሎም ዝምልከቶም ኣካላትን ህዝብን ዝተዘርግሐ ሰነድ እዩ። እዚ እማመ ክሳብ ሕጂ ከም መዋጽኦ ካብዚ ተቓውሞና ኣትይዎ ዘሎ ደውታ ናይ ብዙሓት ወገናት ቀልብን ደገፍን ዝስሕብ ዘሎ እዩ። ሰዲህኤ ብወገኑ “ናተይ ጥራይ እኹል እዩ” ከይበለ፡ ኣብቲ እማመ ናይ ካለኦት ወገናት ሓሳብ ንክቕበል ሕጂ’ውን ድልዊ እዩ። በዚ መሰረት እዞም ኣቐዲሞም ዝተጠቑሱ ልኡኻት ሰልፍና ኣብቲ ዝረኸብዎ ኣጋጣምታት ነዚ እማመ እዮም ከም ሓደ ኣገዳሲ እዋናዊ ዛዕባ ከቕርብዎ ቀንዮም።
ሰዲህኤ ጉዳይ ስደት ኤርትራውያን ውጽኢት ናይቲ ኣብ ኤርትራ ዘሎ ፖለቲካዊ ሕሰም ምዃኑ’ዩ ዝኣምን። በዚ መሰረት ስደት ደውን ንክብል እቲ መሰረታዊ ፍታሕ ነቲ ጠንቂ ስደት ዝኾነ ነፋጊ ስርዓት ንክውገድ ከም ኩሎም ኤርትራዊ ጸረ ምልኪ ሓይልታት ይቃለስ። ኤርትራውያን ስደተኛታት ኣብ ኩሉ ኩርነዓት ዓለም መሰሎም ንክሕሎ ከኣ ብዘይምቁራጽ እቲ ጉዳይ ናብ ዝምልከቶም ዓለም ለኻዊ ትካላትን ሃገራትን ምሕጽንታን መዘክራትን ከቕርብ ጸኒሑን ኣሎን። ብፍላይ ነቶም ኣብ እስራኤል ናይ ስደተኛ መሰላቶም ተገፊፉ፡ ናብቲ ዝራሕርሕዎ ስርዓት ናይ ምምላስ ወይ ናብ ዘይውሑስ ሳልሳይ ሃገር ናይ ምኻድ ወይ ድማ ኣብ እስራኤል ምእሳር ደበና ኣብ ልዕሊኦም ኣብ ዘንጠልጠለሉ ናይ ጸበባ ግዜ፡ ባይቶ ሰብኣዊ መሰል ሕቡራት ሃገራት፡ ላዕለዋይ ኮሚሽን ጉዳይ ስደተኛታት ከምኡ ከኣ ኣብቲ ጉዳይ ብቐጥታ ኢደን ዘእትዋ ሃገራት፡ እስራኤል፡ ሩዋንዳን ኡጋንዳን ምሕጽንታኡ ብደረጃ መዘክራት ናብ ላዕለዎት ሓለፍተን “ዓገብ በሉ” ክብል ጸኒሑ እዩ።
እቲ ኩነታት ተወጢሩ፡ ብማዕዶ ኮይንካ መዘክራት ምልኣኽ ጥራይ እኹል ከምዘይከውን ምስተረደ ከኣ ብውሳነ መሪሕነት ነቲ ኩነታት ብኣካል ምስቶም ግዳያት ዝላዘብ መሪሕነታዊ ልኡኽ ብ31 መጋቢት 2018 ናብ እስራኤል ሰዲዱ። እዚ ዕማምዚ ንክሳለጥ ኩሎም ኣባላት ሰልፊ ዘርኣይዎ ቅሩብነት ከኣ፡ ንሓድነትን ተወፋይነትን ኣባላት ሰዲህኤ ዘመስከረ ዝነኣድን ዝድነቕን ተግባር ነይሩ። እቲ ኣብቲ ጸልማት ብርሃን ከም ዘሎ ኣሚኑ ኒሕን ጽንዓት ዓጢቑ ዝኸደ ክልተ ኣባላት ባይቶ ዝሓቘፈ ልኡኽ ሰዲህኤ ውጽኢት ዑደቱ ክሳብ ክንደይ ዕዉት ምንባሩ ኣብ ዝተፈላለዩ ሚድያታት ባዕሉ ዝዛረብ ዘሎ ስለ ዝኾነ፡ ምድግጋሙ ዘድሊ ኣይኮነን። በቲ ይኹን በዚ ግና ዕላማ እቲ ተልኦ ናይቶም ኣብቲ ስቓይ ዘለዉ ስደተኛታት ጸገም ተኻፋልነት ጥራይ ዘይኮነ ንመጻኢ እውን ሓቢርካ ንናይ ህዝብን ሃገርን ረብሓን ራህዋን ናይ ምቅላስ ባይታ ዝምድምድ ስለ ዝኾነ ዝተደራረበ መልእኽቲ ዘለዎ እዩ። ሰዲህኤ ከኣ ንመጻኢ’ውን ኣበየናይ ኩርናዕ ዓለምና ኣለዉ ብዘየገድስ ኣብ ጐኒ ስደተኛታት ኮይኑ ዓቕሙ ብዝፈቕዶ መሰላቶም ንክሕሎ ካብ ምብርካት ድሕር ከምዘይብል ዘመልክት’ውን እዩ። ምስዚ ከኣ ስደተኛታት ፖለቲካዊ ፍታሕ ዝጽበዩ ዘይኮኑስ ኣካል ናይቲ ፍታሕ ምስዝኾኑእቲስቅያትከም ዝውገድ፡ ሰልፊዲሞክራሲህዝቢኤርትራዓቢይ እምነት ኣለዎ።
እዚ ኩሉ ዘመልክቶ ሰዲህኤ ኣብ ኩሉ መዳያት እጃሙ የበርክት ከም ዘሎ እዩ። ኣብቲ እንደልዮ ራህዋ ንምብጻሕ ድማ ናይ ሓደ ሰልፊ፡ ውድብ ወይ ማሓበር ተልእኮን ሓላፍነትን ዘይኮነ፡ ብናይ ኩልና ናይ ለውጢ ሓይልታት ኣበርክቶ ዝውሰን እዩ። ስለዚ በዚ ኣጋጣሚ ኩልና በበቲ እንኽእሎ ክንወፍር እሞ ናይ ኩልና ተደሚሪ ናይ ለውጢ ሓይሊ ንክፍጠር ንጽውዕ።
“ሰዲህኤ ... ኣብ ቅድሚ ህዝቢ ተሓታቲ ዝዀነ፡ ኣብዝሓ ሰልፍታትን ሰላማዊ ውድድርን ዘፍቅድ፣ ንመሰረታዊ ሰብኣውን ዲሞክራስያውን መሰላት ዜጋታት ዘኽብርን ዝጣበቕን፤ ስርዓተ-መንግስቲ ብምርጫ ህዝቢ ክውሰን ከም ዘለዎ ይኣምን።” (ኣብ ፖለቲካዊ መደብ ዕዮ ሰዲህኤ፡ ካብቲ ንራኢኡ ዘነጽር 1ይ ዓንቀጽ ዝተወስደ)
ኣብ ዝኾነ ተበግሶ ኣብቲ ንቕሎ ከምቲ ናትካ ባህጊ ዘለዎ መጻምድቲ ምምራጽ ዝተለምደ እዩ። ኣብቲ ኣገባብ ምርጫ ከከም ስፍሓትን ዕምቆትን ናይቲ ከተዕውቶ እትደሊ ተልእኮ ክፈላለ ይኽእል። ንዋፈሮ መዳያት ፖለቲካዊ፡ ቁጠባዊ ወይ ማሕበራዊ ክኸውን እንከሎ፡ መምረጺ መለክዒና ከኣ ብኣኡ ደረጃ ክፈላለ ይኽእል። ስፍሓት ናይቲ ንዋፈረሉ መዳይ፡ ከባብያዊ ወይ ሃገራውን ህዝባውን ክኸውን እንከሎ’ውን ከምኡ ፍልልይ ይንጸባረቕ። ኣብ ኩሉ መዳያት እምበኣር መምዘኒና ኣካላዊ ወይ ደጋዊ ናይቲ ንምርጫ እንሓጽዮ ኣካል ዘይኮነ ራኢኡ ክኸውን እንከሎ እዩ ዘድምዕ።
ቅድሚ ጉዕዞኻ ምጅማር እትጐዓዘሉ ምኽንያትን መዓርፎኡን ማለት ኣንዊሑ ጠማቲ ራኢኻ ምንጻር ናይ ኩሉ ቀጺሉ ዝመጽእ ጉዕዞን ውጽኢቱን ቀንዲ መሰረት ምዃኑ ፍሉጥ እዩ። ኣብዚ መዳይዚ ዕዉት ምዃን ናብቲ ቀንዲ ዓወት ንምብጻሕ ስጉምቲ ንቕድሚት እዩ። ኣብዚ ዘይምዕዋት ከኣ ነቲ ጉዕዞ ንድሕሪት ዝመልስ ጥራይ ዘይኮነ ኣብ ዕንክሊል ዘንብር እዩ። ስለዚ ራኢኻ ኣብ ሓደ ጉዳይ ምንጻር ኣገዳሲ እዩ። ድሕሪዚ ምስ መን ኢኻ ነዚ ራእይ እዚ እተዕውቶ መላፍንቲ ክትመርጽ እንከለኻ እቲ መዕቀኒ ናይቲ እትመርጾ ኪኖ ራእይ ዘለዉ መንነታቱ ዘይኮኑ ራኢኡ እዩ ክኸውን ዝግበኦ።
እዚ ኣድላይነት ከም ኣብ ኩሉ መዳያት፡ ኣብ ፖለቲካዊ መስርሕ ኣገዳሲ ጥንቃቐ ዘድልዮ እዩ። ንሕና ኤርትራውያን፡ ብሃይማኖት፡ ብኣቀማምጣ መሬት፡ ብቋንቋ፡ ብብሄር… ወዘተ ብዙሓት ኢና። እዚ ብዙሕነትና ኣብ ቦታኡ ኮይኑ፡ ንኣሃዳውነትና ወይ ንሃገራዊነትና ዘንጸባርቑ ከኣ ኣለዉና። ልዕሊ ኩሉ ኤርትራውያን ኢና። እዚ ኣቐዲሙ ዝተገልጸ ብዙሓነት ከኣ በዚ ንኹላትና ሓደ ዝገብረና ኤርትራውነት እዩ ዘጽልል። እዚ ናይ ሓባር ጽላል ኤርትራውነት ኣብ ዘይሃለወሉ እቶም ናይ ሓድነትና መምዘኒ ዝኾኑ መለክዕታት ክሉ ድሕሪ ሃገር ስለ ዝኾነ፡ ኣብ ሓደጋ እዮም ዝወድቑ። ስለዚ ኤርትራዊ ራእይ ክዕቀብ ናይ ግድን እዩ።
ኣብ ምዕቃብን ቀጻልነትን ናጻን ልኡላዊትን ኤርትራ ዘለና ራእይ’ኳ ኣፈላላይ እንተዘየብልና፡ ኣብ ትሕቲ’ዚ ጽላል፡ ኤርትራን ህዝባን ብኸመይ ይመሓደሩ? ህዝቢ ኣብ ጉዳዩ ክህልዎ ዝግባእ ስፍሓት ክሳብ ክንደይ’ዩ? ሕቶ ዲሞክራሲ ብኸመይ ይምለስ? ኣብ ዝብሉ ዛዕባታት ግና ፍልልይ ከምዘለና ኣብ ቅድሚ ኩልና ዓይኑ ኣፍጢጡ ዘሎ ሓቂ እዩ። ጉጅለ ህግደፍ ባዕሉ ሕግን ስርዓትን ባዕሉ ህዝብን ሃገርን ኮይኑ ነዚ ዘንጸባርቕ ራእይ ኣምሪሑ ንሃገርናን ህዝባን ጀሆ ሒዙ ተኾዲጩ ኣሎ። ብኣንጻር’ዚ ንሕና ሓይልታት ተቓውሞ ከኣ፡ “ብቕዓቱን ተመኩሮኡን ከመይ እዩ ብዘየገድስ ክሉ ሰብ ትሕቲ ሕጊ እዩ” ዝብል ራእይ ኣለና። ህዝቢ ዝምረሓሉ ቅዋም ክውንን ነቲ ባዕሉ ዝሓንጸጾ ሕጊ ዘተግብረሉ ኣካል ኣብ ምሕራይ ልኡላዊ መሰል ኣለዎ ዝብል ራእይ ሒዝና ንቃለስ ኣለና። ኣብዚ እዩ እምበኣር እቲ ምስሕሓብን ቃልስን ኣብ መንጎ ሰባትን ባህሪኦምን ዘይኮነ ኣብ መንጎ ራኢኦም ምዃኑ ክንጸር ዝግበኦ። ንኣብነት ውልቀመላኺ ዲክታቶር ኢሳይያስ ኣፈወርቅ ናይቲ ኣብ ሃገርና ዘሎ ጨቋኒ ራእይ ቀንዲ ሃንዳሲ እዩ። ንሕና እንቃወሞ እምበኣር ነቲ ዲክታቶርን ደቀ መዛሙርቱን ከም ሰባት ስለ እንጸልኦም ዘይኮነ ኣንጻርቲ ራኢኦም ስለ ዝተሰለፍና ምዃኑ ፍሉጥ እዩ።
ኣብዚ እዋንዚ ጸረ ህዝቢ ተግባራት ናይቲ ኣብ ኣስመራ ዘሎ ገዛኢ ከም ዘለዎ ኮይኑ፡ ናይቶም ኣብ መስርሕ ለውጢ ተሰሊፍና ዘለና ወገናት ኣካይዳ ኣዛራቢ ብዛዕባ ምህላዉ ፍሉጥ እዩ። እቲ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ለውጢ ናይ ምርግጋጽ ዓቐብ ብሓደ ካብቶም ብዙሓት ሰልፍታትን ውድባትን ከምዘይዕመም ንጹር እናሃለወ፡ ብሓባር ብዝተኣማምን ቀጻልነት ክንስለፍ ኣይከኣልናን። ኣብዚ መዳይ ድኽመትና ነዊሕ ዝርዝር ከም ዝህልዎ ፍሉጥ ኮይኑ፡ ኣብ እንብህጎ ዝምድና ግቡእ ናይ መምረጺ ሚዛን ዘይምሓዝና ቀንዲ ምኽንያት ከም ዝኸውን ዘጠራጥር ኣይኮነን። ምስቶም ንናይ ሓባር ዓወት ሓቢርና ክንስጉም ዝግበኣና ኣካላት ብናይ ሰባት ባህሪ ዘይምስምማዕ ክህልወና ይኽእል። ኣብቲ ቀንዲ ራእይ ስምምዕ እናሃለወና፡ ንኹሉ ክኢልናን ተጸዋዊርናን ቅድሚት ከነምጸኦ ዝግበኣና እቲ ሓደ ዝብጸሓና ኤርትራን ህዝባን ናይ ምድሓን ራእይ እዩ። ልክዕ እዩ ካብ ዙርያ እቲ ሃገራዊ ራእይ ወጺእና ኣብ ንኡሳን ጉዳያት እንእከበሉ ሃገራዊ ዛዕባ ዘይጻባእ ማሕበራዊ ጉዳያት ኣይህልወናን ማለት ኣይኮነን። ኣብዚ “ማእከላይ መምዘኒና ራእይ ይኹን” ክንብል እንከለና ኤርትራዊ ሃገራዊ ራእይ ማለትና ኢና።
ንጉዳያትን ዝምድናታትን ኣብ ክንዲ ብሰባት ወይ ጉጅለታት ብራእይ ናይ ዘይምልካዕ ድኽመትና ካብዚ ኣብ መንጎ ውድባትና ዘሎ ዘየቕስን ናይ ሓጐጽግጽ ዝምድናታት ምርዳእ ይከኣል። ዳርጋ ኩልና ከብያል ብዝኽእል ደረጃ፡ ኣብ ብዙሓት መሰረታዊ ጉዳያት ናይ ሓባር ራእይ ኣለና። ኣብ ህግደፍን ኣብ ልዕሊ ህዝብና ዘውርዶ ዘሎ በደልን ዘለና ሚዛን ኣይንፈላለን። መጻኢት ኤርትራ ህዝባዊ፡ ሕገመንግስታውን፡ ኣብዘሓ ሰልፋውን ስርዓት ከምዘድልያ ኣይንፈላለን። ሎሚ ዘይኮነ ጽባሕ ክውገኑ ዝግበኦም ፍልልያት ከም ዘለዉና እውን ኣብ ቅድሚ ኩልና ብሩህ እዩ። ምስዚ ኩሉ ግና ኣብቶም እንሰማመዓሎም ኣትኪልና ናይ ምስራሕ ዕማም ከነዕውት ኣይከኣልናን። ናይዚ ቀንዲ ምኽንያት ከኣ ማእከላይ መምዘኒና ራእይ ካብ ዘይምዃኑ ዝነቅል እዩ። ኣብ ባህልና “ኣሕዋት ምስ ዝሓብሩ ጸላኢ የባርሩ” ዝብል ምሳልያዊ ኣበሃህላ ዝውቱር እዩ። ኣብዚ እቲ ዝሓብርሉ ኣብ ዙርያ ጸላኢ ናይ ምብራር ናይ ሓባር ራእይ ማለት ምዃኑ ርዱእ እዩ። እዚ ብምሳልያዊ ኣዘራርባ ጥራይ ዘይኮነ፡ ብተግባር ኤርትራውያን ኣብ ግዜ ቃልስና ምእንቲ ናጽነት ነዚ ሎሚ ምኽኣል ስኢናዮ ዘለና ናይ ሓባር ራእይ ናይ ምጉላሕ ኣገዳስነት፡ ናይ ናጽነት ራእይና ብምብራኽ ኣረጋጊጽናዮ ኢና።
